MARIEKE VAN SCHOONHOVEN SCHRIJFT

Interview Anne van Opstal

2011-11-22T23:01:00.007+01:00

“Ik schijn in mijn eerlijke spel iets ontwapenends te hebben”

Zo blijft opkomend musicaltalent Anne van Opstal geïnspireerd:

Pas twee jaar heeft Anne van Opstal (25) de opleiding Musicaltheater aan Fontys in Tilburg afgerond. Toch wist ze vorig jaar al een hoofdrol te bemachtigen in Dans der vampieren, een productie van Musical van Vlaanderen. Niemand minder dan musicalgrootheid Hans Peter Janssens was in de door Roman Polanski geschreven cultmusical haar tegenspeler. Momenteel prijkt Annes hoofd op menig affiche in Antwerpen en Gent. Komende kerst is ze namelijk in de schouwburg te zien met Fiddler on the Roof. Ondertussen is de vrolijke Vlaamse bezig met het schrijven van een eigen muziektheaterstuk over haar grootouders, speelt ze in de kindervoorstelling Raad eens hoeveel ik van je hou, geeft ze dansles en verzorgt ze een show in het hotel van de Efteling. “Ik werk gewoon graag. Als ik langer dan een week thuis zit zonder job, dan word ik ongelukkig.”

Op de derde verdieping van een statig herenhuis, in de hippe buurt 't Zuid te Antwerpen, woont Anne van Opstal. Met een minilabrador in haar arm verwelkomt ze me in haar appartementje. Anne legt uit dat de puppy inderdaad lijkt op een Labrador, maar eigenlijk een kruising is tussen een Jack Russell en een Chihuahua. Ze heeft hem pas een paar weken. “Ik wilde per se dat mijn hondje niet op een Chihuahua leek. Die vind ik niet zo mooi.”Terwijl Anne thee voor me zet, installeer ik me op haar bank. Op Annes televisie staat de Nederlandse versie van de musical Fiddler on the Roof (opgevoerd onder de naam Anatevka) op pauze. De frêle een meter zestig nestelt zich naast me. Terwijl we beginnen te praten komt haar hondje Marie af en toe een touw brengen, die Anne dan weer voor haar weggooit. 'Flinke meid, Marie-ke’, klinkt het tussen haar antwoorden door. Ik vind het wel gezellig, zo'n onverwachte naamgenote.

Je bent net terug van een vakantie in Nepal. Ben je helemaal opgeladen voor de komende periode?
“Het was eigenlijk nogal vermoeiend. Omdat we – mijn zus, mijn broer, een bevriend koppel en ik - maar tien dagen zijn geweest, hebben we alles vol gepland. We hebben de hoofdstad Kathmandu bezocht, we hebben gewandeld van dorpje naar dorpje en we zijn met een lokale bus ook nog naar de stad Pokhara gereden. Vooral de kleine dorpjes hebben een mooie indruk op me gemaakt. Bij één dorpje moesten we met een kabelbaan naar boven. Eenmaal daar, waren we de enige blanke mensen en bleken we zelf ineens de toeristische attractie te zijn. Bij dat dorp was een tempel waar mensen twee uur in de rij stonden om naar binnen te kunnen. Voor hun geloof. Indrukwekkend. Er heerste daar zo'n indrukwekkende, heilige sfeer.”

Heb je nog even om bij te komen van al die indrukken, of moet je nu meteen weer aan het werk?
“Nee, ik ben blij dat ik nog een week heb voordat ik begin met repeteren voor Fiddler on the Roof. Nu is het nog wat teksten leren en eerdere uitvoeringen van de musical terugkijken. Vanaf maandag moet ik echt volle dagen aan de slag. Over zes weken beginnen we dan te spelen hier in de Stadsschouwburg in Antwerpen”

Dat klinkt behoorlijk professioneel. Slechts zes weken repeteren voor een grote productie. Dat talent komt vast niet zomaar aanwaaien. Hoe is je loopbaan in het theater begonnen?

“Dat we maar zo kort tijd hebben ligt vooral aan het budget, maar dat terzijde. Mijn ouders zijn allebei behoorlijk creatief. Mijn vader is artistiek op schilder- en tekengebied. Ook boetseert en fotografeert hij veel. Mijn moeder is voorzitster van een kamerkoor en een amateurtheatergezelschap. Beide heeft ze ook opgericht. Op mijn veertiende ben ik bij dat theatergezelschap gegaan. Daar is mijn liefde voor theater dus ontstaan.”

Ben je er in die tijd ook achter gekomen dat dansen en zingen je eveneens liggen?

“Dat dansen en zingen kwam eigenlijk wat later. Eerst heb ik alleen maar geacteerd. Op mijn achttiende heb ik auditie gedaan bij Studio Herman Teirlinck in Antwerpen. Daar vonden ze me qua mentaliteit nog wat te jong. Ze adviseerden me een voorbereidend jaar te doen bij De Kunsthumaniora, ook in Antwerpen. Daar kwam ik er pas achter dat ik dansen en zingen ook heel leuk vind. De zangdocente daar gaf ook les aan de Fontys Hogeschool in Tilburg. Zij stimuleerde me om er audities te doen voor de opleiding Musicaltheater.”

En je bent door de strenge selectie gekomen.

“Eigenlijk niet meteen. Ik moest mijn dansauditie twee keer doen. Het hielp dat mijn zangdocent me bij de tweede keer heeft gestimuleerd. Maar ik was zeker toen nog geen danseres. Ik wist niet eens wat tondues en pliés waren. En dan sta je daar ineens op zo'n auditie.”

Waarom hebben ze jou denk je aangenomen uit al die aanmeldingen?

(Lacht bescheiden) “Ik kom denk ik best eerlijk en oprecht over in mijn spel. Daarin ligt mijn sterkte. Dat hoor ik nu ook terug. Ik schijn iets ontwapenends te hebben. Van veel musicalacteurs wordt gezegd dat ze zo groots spelen en een beetje nep zijn. Ik ben daarentegen een open boek. Ook in mijn spel. Je moet de emoties die je wilt overbrengen echt voelen. Je moet niet spelen dat je het voelt.”

Hoeveel studenten worden er uiteindelijk geselecteerd?

“Dertig, uit een enorme toestroom. In mijn jaar zijn er uiteindelijk vijftien studenten afgestudeerd. De andere helft besefte dat musical niet is wat ze heel hun leven willen doen, ze waren onzeker, of het was te zwaar. Dat is ook wel begrijpelijk, want het is ook echt wel zwaar. Je bent vier jaar lang, 24/7, bezig met een goede musicalacteur worden. En daarnaast wordt er bijvoorbeeld in de danslessen gezegd dat je te dik bent. Je moet echt een sterk karakter hebben.”

Dat sterke karakter zit bij jou dus wel goed. Je bent immers ook nog eens naar Nederland verhuisd.

“Dat was in het begin echt heel moeilijk. Ik dacht vooral van tevoren dat ik wel moeite zou hebben met de Hollandse mentaliteit. Toen ik eenmaal in Tilburg zat, vond ik het alleen maar fijn dat ze in Nederland zo direct zijn. Je weet tenminste waar je aan toe bent.”

Het valt me op dat je zelf ook behoorlijk direct bent. Heb je dat aan Nederland overgehouden?

“Ik ben altijd al behoorlijk impulsief en expressief geweest. Ik merkte in Tilburg wel dat ik niet was zoals de anderen. Ik ging niet midden van voren in de danszaal staan. Na een jaar was die bescheidenheid wel weg en had ik me de Nederlandse mentaliteit eigen gemaakt.”

Zijn er nog meer banden tussen jou en Nederland?

“Jazeker. Mijn beste vriendinnen zijn Nederlands. Vooral mijn beste vriendin Liss zoek ik regelmatig op. In die vier jaar heb ik een ontzettend hechte band opgebouwd met haar en nog een aantal andere Nederlandse meisjes. Al je ups, maar ook zeker je downs deel je met hen. Bijvoorbeeld tijdens het auditieproces in het derde jaar voor je stage in het vierde jaar. Dat is zo ontzettend heftig. Sommigen worden continu afgewezen en dat is echt hard. Of je hebt docenten die zeggen: “Ik denk niet dat je de opleiding gaat halen.” Op dat moment ben je blij dat er meer mensen zijn die ongeveer hetzelfde doormaken.”

Je hebt stage gelopen bij de Nederlandse musical Cabaret. Waarbij je naast grootheden stond als Johnny Kraaijkamp jr.. Dat lijkt me een goede opstap voor een carrière.

“Ja, dat was ontzettend leuk. De choreograaf was Barrie Stevens. Hij is ook coördinator en artistiek directeur geweest van onze school, dus ik kende hem al. Hij had mij ook wel graag. Hij vroeg me bijvoorbeeld tijdens een repetitie (Anne zet een Engels accent op): ‘Anne, ik moet je iets vragen. Wil jij, want ik vind jou spel zo leuk en oprecht, de aap spelen?’”

Bedoelde hij dat serieus?

“Ja. In Cabaret heb je één scène dat Emcee (een hoofdrol) met een aap danst om daarmee het Joodse volk te bespotten. Hij wil daarmee laten zien dat ze naar de Joden kijken zoals ze naar apen kijken. En ik zei tegen Barrie: 'Oh, ja, natuurlijk.' Dus ik kreeg een bloedheet pak aan waarin niemand mij herkende.”

'Foei!'Klinkt het tussendoor.

Dat was hopelijk niet je enige rol.

“Nee, nee. Ik zat in het ensemble. Ik was een van de danseresjes in de Kit Kat Klub. En ik was heel blij dat ik die rol had, vooral omdat ik nog niet zo'n sterke danseres was en Cabaret vooral een dansmusical is.”

Je bent nu twee jaar klaar met je opleiding. Je hebt in een aantal producties gestaan. Beschouw je jezelf als een goede musicalactrice?

“Ik ben tijdens mijn studie met de klas naar New York geweest om lessen te volgen. Je ziet dan hoe dat niveau met hier verschilt. Zij streven echt The American Dream na. Tegenover hen voelde ik me bijna banaal. Maar ook nu in België vraag ik mezelf nog steeds vaak af waar ik de pretentie vandaan haal om op een podium te gaan staan. Ik kan nog zoveel leren en beter worden. Dat is ook mijn onzekerheid. Ik vind het fantastisch om te acteren, ik zou niks anders willen, maar het is soms zo frustrerend als je weer op een auditie staat en na de eerste ronde afvalt. Dan ga ik echt bij mezelf te rade of ik misschien toch niet goed ben. En de keer erop heb je ineens een hoofdrol.”

Wat betreft die hoofdrol: vorig jaar had je een eerste hoofdrol te pakken, als Sarah in de musical Dans der Vampieren. Meteen stond je tegenover de bekendste musicalacteur van Vlaanderen, Hans Peter Janssens (als Graaf Von Krolock). Je wordt naar aanleiding van die rol nu een revelatie genoemd, een grote belofte. Je doet dus toch iets goed.

“Dat is waar. Een aantal mensen was inderdaad lovend, maar anderen zeiden weer dat het wel erg vroeg in mijn carrière was. En dat is ook wel zo. Ik was zo zenuwachtig die eerste repetities. Gelukkig wist die regisseur hoe hij mij moest aanpakken en trok hij me uit mijn schulp. Jezelf laten zien is zo eng. Je staat tussen allemaal ervaren mensen. Zelfs de mensen uit het ensemble hadden meer op hun CV staan dan ik.

Heeft de regisseur bewust voor iemand gekozen die vers en nieuw is, denk je?

“Ja, waarschijnlijk. Maar buiten dat had ik mijn auditie, samen met Niels Jacobs (Alfred in de musical) die mijn tegenspeler was, ook gewoon ontzettend goed voorbereid. Die auditie voelde niet als een auditie, maar gewoon als heel leuk spelen. En ik denk dat ze daarom voor mij hebben gekozen. Meestal voel ik wel extra spanning tijdens een auditie, maar het voelde op dat moment zo goed om met Niels samen te spelen. Die onzekerheid was compleet weg.”

Wat heb je geleerd van Hans Peter Janssens?
“Je niks aantrekken van wat ze in recensies schrijven, of wat ze over je zeggen. En verder is hij héél professioneel. Elke voorstelling was op hetzelfde niveau. Hans Peter is echt een vakman.”

Probeerde je je extra tegenover hem te bewijzen?

“Ik had niet echt een bewijsdrang naar hem toe, de mensen waar je mee speelt, die worden echt je familie. Ik had vooral het gevoel me te moeten bewijzen aan de mensen die kwamen kijken en bij premières waarbij pers komt om een oordeel te vellen. Er is ook een commissie van de Vlaamse musicalprijzen geweest. Die gaan je dan wel of niet selecteren. Dat is niet gebeurd. Daarom denk ik dat als ik de rol een paar jaar later had gedaan, met iets meer zekerheid, ik hem nog beter had kunnen neerzetten.”

“Ik kan met zekerheid zeggen dat ik onzeker ben.”

Volgende week begin je met de repetities voor Fiddler on the Roof. Beginnen de zenuwen al te komen?

“Ja, behoorlijk. Dat is met Frank van Laecke, een grote regisseur in Vlaanderen en Nederland. Ik weet wel dat het goed komt, maar twee weken geleden stond ik nog een auditie voor hem te doen voor een ander productie, en daar was ik het niet geworden. Gelukkig kan ik dan bedenken dat hij gewoon heel duidelijk in zijn hoofd heeft wie en wat hij wil als hij een productie regisseert. Hij heeft me voor Fiddler aangenomen, dus ik moet erop vertrouwen dat hij me goed genoeg vindt. Dat vertrouwen had ik nog niet bij Dans der Vampieren. Toen dacht ik nog veel te vaak dat de regisseur zich misschien vergist had.”

Je kunt tegenvallers nu dus beter van je afzetten door op jezelf te blijven vertrouwen?

“Ja, of ik koop een hondje (Anne wijst naar Marie). Een paar weken geleden waren ik en mijn beste vriend Thomas naar een auditie geweest en die viel nogal tegen. Toen vertelde Thomas dat een vriend van hem wel eens naar een asiel gaat als ie niet blij is. We zijn toen dus naar een asiel gereden om onszelf op te vrolijken. Het asiel was niet open, dus toen we zijn doorgereden naar een kennel. Daar zag ik Marie en ik was op slag verliefd. De volgende dag heb ik gebeld of ze er nog was en kon ik haar komen ophalen. Ik ben er zó blij mee. Ze is zo'n schatje. En het valt echt op hoe veel aanspraak je krijgt tijdens het uitlaten van zo'n beestje.”

Al een aantal van je eigenschappen is voorbij gekomen: impulsief, extravert, oprecht, open, onzeker. Met welke eigenschappen kan dat lijstje nog langer worden gemaakt?

“Ik ben ook erg gevoelig, positief, chaotisch, spiritueel en soms wat zweverig. En inderdaad onzeker. Met zekerheid zeg ik onzeker. Dat is echt iets waar ik nog aan moet werken, maar gelukkig ben ik ook een streber. En ik weet ondertussen wel wat ik wil, maar het is soms vervelend als bijvoorbeeld onzekerheid je daarin remt.”

En wat wil je?

“Wat ik nu aan het doen ben: mooie rollen spelen en daarnaast zelf dingen maken. Ik ben ook niet vies van andere richtingen. Theater, zang, film en tv, het lijkt me allemaal fantastisch. Ik wil zoveel mogelijk mijn horizon verkennen. Mensen zeggen wel eens niet meer in kleine producties te willen spelen, maar bijvoorbeeld alleen in grote Joop van den Ende-producties. Die mening deel ik zeker niet. Bij Joop van den Ende ben je echt maar een onderdeeltje van een machine.”

Houd je het enkel zo breed omdat je je blikveld wilt verruimen, of moet er ook gewoon brood op de plank komen?

“Ja, je moet wel. Ik geef bijvoorbeeld dansles en Zumba in een fitnesscentrum hier in Antwerpen. Ik kan het me niet permitteren om daar mijn neus voor op te halen. Dat denken mensen soms wel, dat ik me inmiddels voor bepaalde jobs te goed voel. Maar dat is echt niet zo. Ik moet toch ook mijn huur betalen. Zo doe ik in het Efteling-hotel een kindervoorstelling tijdens het ontbijt. Collega's vragen wel eens aan me: 'Werk je hier nog altijd? Je hebt nu een hoofdrol gedaan, vind je dit dan wel goed genoeg?' Maar, wie ben ik om te oordelen dat iets goed genoeg is. Je máákt iets toch goed genoeg. Je brengt zelf de kwaliteit. Ik kan ook thuis blijven zitten, wachten op grote rollen en voor de rest een uitkering ontvangen, maar ik werk gewoon graag. Als ik langer dan een week thuis zit, dan word ik ongelukkig. Het gelukkigst ben ik als ik elke dag bezig ben.”

Heb je genoeg werk om elke dag bezig te zijn?

“Ik heb behoorlijk veel verschillende projectjes. Ik heb wel eens geen opdrachten, maar dan maak ik mijn eigen werk. Ik ben nu bijvoorbeeld zelf iets aan het schrijven en mijn vader helpt me daarbij. Het draait namelijk om zijn ouders. Ze hebben vroeger, rond de Tweede Wereldoorlog, ontzettend veel brieven naar elkaar geschreven. Mijn vader en ik hebben al die honderden brieven gelezen en alle interessante passages hebben we opgeschreven. Er zijn behoorlijk verrassende dingen uitgekomen. Nu moeten we er nu nog een lopend verhaal van maken en ik ga het ook nog wel wat romantiseren. De voorstelling die ik nu aan het maken ben, is een goede eerste keer. Ik hoef niet alles uit mezelf te putten, maar ik kan het aan de hand van brieven doen. Dat is wat veiliger dan meteen 'Anne De Musical'.”

“Bij Joop van den Ende ben je niet meer dan een onderdeeltje van een machine.”

Wanneer heb je gepland om de voorstelling in het theater te hebben?

“Dat staat gepland september 2012 en daar ga ik ook wel echt naar streven.”

Heb je nog meer dingen op de planning staan het komend jaar?

“Ik ga meer producties doen bij Uitgezonderd, dezelfde producent als Raad eens hoeveel ik van je hou. Ik ga bij hen meedoen bij de Grote Vriendelijke Reus. Die voorstelling is al bezig, maar ik ga een meisje vervangen. En ik ga bij hen een vertelvoorstelling doen: Tinkerbell. Uitgezonderd is heel trouw aan haar mensen. Ik vind het super leuk om meer kindervoorstellingen te doen. Dat is zo'n eerlijk publiek.”

Waar droom je nog van?

“Een man (lacht). Oh, wat betreft mijn carrière? Nog meer erkenning. Niet per se door in grote producties te spelen, maar doordat mensen in het werkveld zeggen: “Anne, oh dat is die goede actrice.” Het gaat me niet om de faam. Daarnaast zie ik mezelf nog wel toeren langs zaaltjes met mijn eigen show. En ik wil nog graag in een groot theaterstuk staan. Niet dat musical minderwaardig is, maar dat voelt soms wel zo aan. Een rol in een film is ook een droom. Je kunt daarbij veel kleiner spelen. Ze zeiden al tijdens mijn opleiding dat mijn spel meer past op een tv-scherm. Ik heb al wel rolletjes gedaan, dat was nog heel onwennig, maar het smaakt naar meer. En dat merk ik bij alles. Alles is weer anders. Ook wil ik nog verder studeren voor verschillende acteer- en zangtechnieken. Zodat mijn techniek zo goed zit, dat ik me helemaal kan focussen op de interpretatie. Ik wil nog wel auditie doen voor een masteropleiding. Die zanglessen zijn zo hemels. Toneelschool, of kleinkunst. Ik wil nog zo veel. Dat is zo moeilijk. Ik wil in ieder geval blijven spelen, zingen en dansen. Ik zou niet weten wat anders. Honden opleiden of zo. 'Marie-ke, Alléé, niet bijten!'”

Een week als deze

Donderdag

Dag 8 in Nepal. Vroeg opstaan om de zonsopgang te zien. Helaas is het te mistig. Ook het geplande paragliden gaat door de mist niet door. 's Middags meer geluk met het white water raften!

Vrijdag

In Katmandu prachtige tempels bekijken, en naar een plaatsje aan de rivier waar lijkverbranding plaatsvindt. ’s Avonds naar een een traditionele voorstelling met een behoorlijk leuke plaatselijke acteur, die ik in het vliegtuig naar Nepal heb leren kennen.

Zaterdag

Laatste dag Nepal. Bezoek aan een museum over Hindoeïsme en Boeddhisme. Daarna de laatste souvenirs kopen. Dan naar de luchthaven, waar de Nepalese acteur nog een dvd van zijn laatste film komt afgeven.

Zondag

03.00u aankomst op Schiphol. Ontbijten en foto’s laten zien bij mijn ouders. Dan hop naar huis, waar mijn beste vriend Thomas me samen met mijn hondje Marie opwacht.

Maandag

Wat spulletjes kopen voor de hond en even langs de Ikea om eveneens mezelf te verwennen. Dvd kijken van Fiddler.

Dinsdag

Puppytraining met Marie. Oma bezoeken die in het ziekenhuis ligt met twee gebroken heupen. Nog wat teksten hernemen voor Fiddler en schrijven aan mijn eigen voorstelling.

Woensdag

Naar Tilburg met de auto om na enige tijd weer eens een zangles te nemen. Nadien lunchen met mijn beste vriendin Liss en lekker filosoferen over de toekomst.

Reportage Free Tours Amsterdam

2011-11-14T00:10:00.000+01:00

Gratis rondleidingen verkopen goed

De succesformule van New Europe Tours

De zomer is het seizoen waarin Amsterdammers een minderheidsgroepering zijn in eigen stad. En waarin touroperators een klein fortuin verdienen met het door de stad navigeren van de toestromende kuddes toeristen. New Amsterdam Tours is een van die organisaties die momenteel aan vraag geen gebrek heeft. In korte tijd zijn ze uitgegroeid tot de populairste van Amsterdam. Reisleider Simon Boas (23) is een van de redenen van hun succes. Dat de tour gratis is, is er nog eentje.

“Dit zijn de drie dingen waar je op moet letten tijdens deze free tour: 1. Tasjesdieven; als je iemand in je broek voelt, en je hebt er niet voor betaald, kijk dan uit! 2. Het verkeer; Als je iemand heel hard hoort bellen met zijn fietsbel, ga niet als een bang konijn in de koplamp kijken, maar spring opzij! 3. Hollandse humor: Als iemand langs loopt en roept 'Hij liegt', ga er dan niet op in, maar maak een Hollandse grap terug en roep 'We hate you'.” Gids Simon staat bij het monument op De Dam en begint zijn rondleiding door het centrum van Amsterdam met een warmmakertje om zijn 32-koppige groep los te krijgen.

Europeessucces

NewEurope Tours, deoverkoepelende naam van de touroperator waar Simon voor werkt, isopgericht in 2004 in Berlijn. In 2006 volgden Londen en Amsterdam.Inmiddels vind je de organisatie in veertien steden in Europa.Volgens de organisatie ligt de snelle groei aan hun FreeTour-concept. Deelnemers worden alleen gevraagd om na afloop een fooi te geven.Bovendien gieten de gidsen hun kennis van de stad in eeninfotainmentjasje. Simon blijkt tijdens de tour perfect in dat plaatje te passen.Hij praat veel en snel, maakt daar veel handgebaren bij en heeft eenencyclopedische kennis van Amsterdam. De verhalen die hij bij iederehotspot vertelt, verpakt Simon stuk voor stuk in een anekdote, diehet liefst uitmondt in een grap. De zelfverzekerde Amerikaan met eenNederlandse vader, woonde als kind een paar jaar in Nederland. Hijgroeide op in Portland, Oregon en studeerde er Journalistiek, omvervolgens aan de slag te gaan als journalist. Na de beëindiging vanzijn contract, besloot hij jeugdherinneringen op te doen inAmsterdam. Nu werkthij al zo'n vijf maanden voor NewAmsterdam Tours.

Over het werk zegt Simon: “Eigenlijk bestaat de job 1/3 uit een performance neerzetten, 1/3 uit het geven van geschiedenislessen en 1/3 uit crowd control. Ik vind het heel leuk om een context te plaatsen bij de clichés die bestaan over Amsterdam. Voor mijn verhaal, dat elke week wel wat verandert, doe ik veel research en ik probeer zo accuraat mogelijk te zijn. Het vervelendste wat ik tot nu heb meegemaakt, was toen een jongen de hele tijd al mijn jaartallen en cijfers gingen checken op Wikipedia en me dan ging verbeteren. Dat verpestte de hele tour.”

De groep die Simon vandaag rondleidt, is heel divers. Onder meer Duitsers, Russen, een Australiër, een stel Amerikanen en een aantal Engelsen zijn vertegenwoordigd. Bij de Zeedijk aangekomen vraagt Simon aan Ben uit Ohio: “Hoe voel je je? Duizelig, misselijk?””Nee”, antwoordt hij verbaasd. “Dan ben je geen echte Amsterdammer. We staan namelijk op het hoogste punt van Amsterdam. 1.80m boven het NAP.” De groep lacht.

Geen hobby
Ruim drie uur na de start op de Dam, weet de groep toeristen heel wat meer over onder meer de herkomst van de Joden in Amsterdam, De Wallen, Nederlandse achternamen, wiet, Hollands eten, de betekenis van de 'xxx' in het logo van Amsterdam en over heel wat monumentale gebouwen. Alleen het meest 'awkward' moment van de tour rest nog, dat Simon introduceert met de mededeling: “Dit is geen hobby, dit is werk.” Samen met nog wat subtiele grappen, hoopt hij dat iedereen snapt dat ze nu hun portemonnee moeten trekken. Te direct vragen om geld mag niet. Dat zou bedelen zijn en dat is verboden in Amsterdam. Van de giften die Simon ontvangt, moet hij per toerist €2,50 per persoon afstaan aan de organisatie. “Op mijn slechtste dag, hield ik uiteindelijk slechts €3,90 over. Maar ik verdien ook regelmatig meer dan honderd euro met een tour.” Hoeveel hij vandaag heeft verdiend laat Simon in het midden. “Laten we zeggen dat het een goede dag was.”

Beeld: Anne Kets

Filmrecensie We need to talk about Kevin

2011-11-02T00:48:00.008+01:00

Manipulatie en machteloosheid vieren hoogtij

Een ijzersterke Tilda Swinton transformeert in een gefrustreerde en een door de samenleving uitgekotste moeder

De langverwachte derde film van de beloftevolle Schotse regisseuse Lynne Ramsay, werd afgelopen mei gelauwerd door filmcritici op het Filmfestival van Cannes, waar hij meedong naar de Gouden Palm. In We need to talk about Kevin speelt Tilda Swinton (The curse of Benjamin Button, The Beach, The cronicles of Narnia) de intelligente hoogopgeleide moeder Eva, wier zoon Kevin (Ezra Miller) op de vooravond van zijn zestiende verjaardag een Columbine-esque moordpartij pleegt. In de film zien we hoe Eva worstelt met de schuldvraag en hoe ze daarbij heen-en-weer wordt geslingerd tussen schuldgevoel, spijt, liefde en verlies. En bovenal wordt in de film sterk neergezet hoe Eva langzaam verdrinkt in een alles overweldigende machteloosheid.

GROTE VRAGEN

De worsteling van Eva legt grote morele kwesties bloot die als kijker moeilijk te negeren zijn. Zo draait de film rondom het antwoord op de vraag of het karakter van haar kind aangeboren of aangeleerd is. Een vraag naar de oorsprong van de eigenschappen van de mens die al werd bediscussieerd door Plato en Aristoteles. Antwoorden in dit zogeheten Nature-nurture-debat schommelen sinds die tijd tussen de twee uitersten: alle eigenschappen van een mens zijn bepaald door ofwel aanleg (nature), dan wel door opvoeding en de leefomgeving (nurture). In de film We need to talk about Kevin, een adaptatie van het gelijknamige boek van Lionel Shriver - die overigens zelf spreekt over een 'meesterlijke verfilming’- wordt dit debat opgevoerd rondom een manipulatieve zoon en een machteloze moeder.

Het psychologische drama roept daarnaast de vraag op: Hoe komt iemand tot een dergelijke gruweldaad? Een vraag die rondom alle killingsprees gesteld wordt. Een dergelijk gruwelijk incident dat nog in ieders geheugen gegrift staat, is de massamoord dit voorjaar in Noorwegen. De 32-jarige Anders Behring Breivik begon op een jongerenbijeenkomst op het Noorse eiland Utøya lukraak te schieten en doodde daarmee 68 mensen. Was dit de daad van een psychopaat? Is het “Iemand die intellectueel volwaardig is, maar geen geweten heeft”, zoals de bekende Canadese psychiater Robert Hare het begrip omschrijft? In vele gevallen is dit een te makkelijk stempel die op een dader gedrukt kan worden. Je hoeft dan namelijk niet meer de specifieke motieven te bestuderen.

Ook voor Eva is het te gemakkelijk om de psychopathische trekken van Kevin als aangeboren te bestempelen. In haar terugblik op zestien jaar opvoeding gaat ze op zoek naar diepere motieven. Waarom deed hij wat hij deed? Een duidelijk antwoord krijgt ze echter niet. Anders dan Breivik die een 1.518 pagina’s tellend manifest schreef, blijft het motief van Kevin – zelfs als de 'waarom?'-vraag expliciet wordt gesteld, in het midden. Dat er geen sluitend antwoord komt op de hamvraag die Eva bezighoudt, is echter niet storend. Uiteindelijk draait het in We need to talk about Kevin om de de manier waarop Eva met dergelijke gewetensvragen omgaat en de gevolgen die de daden van haar kind voor haar hebben.

MOOIE NACHTMERRIE

Regisseuse Ramsay geeft de zoektocht van Eva vorm in een ingenieuze constructie. De film is – in tegenstelling tot het boek – verre van chronologisch, wat een deel van de suspense wegneemt. Hoewel je er pas aan het eind van de film achterkomt wat er precies is gebeurd, kun je de hele film al wel vermoeden wat er zich ongeveer heeft voltrokken op Gladstone High. Gelukkig doet dit geen afbreuk aan het beeld dat de film schetst rondom de verwrongen relatie tussen moeder, persona non grata, zoon, l’enfant terrible en hun defecte gezin. De flashbacks zijn goed in elkaar verweven. Ze vormen als het ware één grote brei aan herinneringen van Eva. Geheel vanuit haar perspectief zie je hoe de band met Kevin al vanaf zijn geboorte problematisch is. De flashbacks verspringen van Kevin die een huilbaby is, naar Kevin als zesjarige kleuter die nog steeds expres niet zindelijk is, naar een tiener die steeds manipulatiever en sadistischer wordt. En telkens probeert Eva haar geduld te bewaren en liefde op te brengen, maar Kevin beantwoordt deze pogingen enkel met machtsspelletjes en hoon.

Daartussendoor worden ook de gevolgen voor Eva als moeder van een kindermoordenaar in veelzeggende scènes in beeld gebracht. Een schrijnende scène is wanneer Eva boodschappen doet en dat bij de kassa blijkt dat ál haar eieren plots gebroken in hun doosje zitten. Of wanneer ze op straat uit het niets door een vrouw in haar gezicht wordt geslagen met de begeleidende woorden: ‘Someone is having a good day, bitch.’ Dat ze besluit niet simpelweg te verhuizen, maar de confrontatie aangaat met een maatschappij waarin ze wordt uitgekotst, geeft aan hoe ze met de gevolgen omgaat. Het toont dat ze verantwoordelijkheid draagt voor de daden van haar zoon.

Samen met de verspringingen in de tijd, gebruikt Ramsay een groot aantal andere perfect uitgevoerde effecten. Suizende geluiden, voice-overs die de innerlijke strijd van Eva weergeven. Korte shots vol symboliek en erg sterke close-ups. Ramsays scherpe oog voor detail maakt van een scène waarin Kevin met veel goesting een lychee doorbijt, een afkeerwekkende ervaring. De hoorbare bijtgeluiden, opzij spattend sap, de verwijzing naar een oogbal en zijn valselijke onschuldigheid, halen het bloed onder je nagels vandaan. Het hele scala aan effecten maken dat je als kijker in een verstikkende en intrigerende nachtmerrie terechtkomt.

TRANSFORMATIE
De acteerprestaties van bovenal Tilda Swinton maken integraal deel uit van de geloofwaardigheid van de film die bijna letterlijk de adem beneemt. De veel geprezen Swinton zet een zoveelste doorleefde prestatie neer als Eva. Dit doet ze niet door haar wanhoop te overschreeuwen, maar juist door heel weinig te praten (dat is dan ook de ironie in de titel: er wordt niet over Kevin gepraat.). Ze lijkt er alleen voor te staan met een man (John C. Reilly) die haar frustraties wegwuift en een dochter (Ashley Gerasimovich) die Kevin gelijk geeft: “I'm stupid! Kevin says so and he's right.” De pure machteloosheid van Eva wordt door de Britse actrice volledig geloofwaardig neergezet. Waar Swinton in Michael Clayton (2007) - waarmee ze een Acadamy Award won - transformeert tot een koelbloedige advocaat, daar is Swinton in We need to talk about Kevin de ultieme verpersoonlijking van een moedeloze moeder.

Zijn het de goede regisseurs (Jim Jarmusch, David Fincher) waar ze hecht mee samenwerkt die haar acteertalent verklaren. Voor een deel. Aan de film Julia (2008) was ze maar liefst elf jaar verbonden, aan We need to talk about Kevin werkte Swinton vijf jaar mee, naast hoofdrolspeelster ook als producente. Door die stevige band die ze heeft met de films waarin ze speelt, kan ze zich helemaal in de personages verliezen. In een interview met de Amerikaanse journaliste Katie Couric zegt Swinton zelf over haar geheim als actrice, dat ze zichzelf helemaal niet als actrice beschouwt. Ze legt uit eerder het materiaal te zijn van een artiest: “Ik ben zoals klei waarmee een artiest aan de slag gaat.” Daarbovenop zorgt Swinton's voorkomen – een androgeen kapsel, geen make-up en spitste contouren – dat haar spel beklijft. En daarmee de film als geheel.

We Need to talk about Kevin maakt van maakbaarheid een illusie. In een wereld waarin we alles willen beteugelen en controleren valt de machteloosheid van Eva rauw op het dak. Perfect uitgevoerde effecten, sterke acteerprestaties en prangende vragen, maken de innerlijke worsteling van Eva voelbaar bij de kijker. Het frustreert ook de kijker dat er geen verklaringen zijn voor gruweldaden als die van Kevin. Het enige wat je na het zien van de film kunt doen, is je erin berusten dat zelfs de grootste filosofen ermee worstelden.

6 Gouden Interviewtips

2011-08-26T23:43:00.000+02:00

Life of Virginie Wagenaar

Virginie Wagenaar is een cursist Journalistiek Schrijven bij journaliste Liedewij Loorbach. De zeventwintigjarige is sinds een jaar helemaal student af. Ze behaalde haar Masterdiploma Staats- en bestuursrecht aan de UvA en verruilde haar kamer voor een hypotheek. Hoe ziet het leven van Virginie er verder uit? Ik, medecursiste, deed een poging dat te achterhalen.

Breed glimlachend zit ze voor me. Haar blauwe ogen kijken me afwachtend aan. “Stel prikkelende vragen” hoor ik Liedewij Loorbach in mijn hoofd zeggen. “Oké, een interview over jou”, begin ik aarzelend. “Waar ben je geboren?”

“In Nijmegen. Daar ben ik opgegroeid, naar de basis- en middelbare school geweest.”

*Stilte* Hmm, dit is ongemakkelijk normaal heb je toch een aanleiding om iemand te interviewen? Er is een boek geschreven, in een film gespeeld, of een crisis voorkomen.

“In Nijmegen dus.” Ga ik verder. “In een gelukkig gezin? Geen gescheiden ouders ofzo?” Kut, dat is ongelukkig geformuleerd.

Ja, ik heb best een goede jeugd gehad hoor. Mijn ouders zijn wel gescheiden op mijn twaalfde, maar dat is niet heel dramatisch gelopen. Ik heb gewoon fiftyfifty bij mijn ouders gewoond.

Les 2 van Liedewij: “Stel open vragen.” “En toen ben je gaan studeren.”

Dit is niet eens een vraag.

Ja, ik heb eerst een half jaar Bedrijfscommunicatie gedaan, maar dat vond ik niet leuk. Ik ben toen gaan reizen. Daarna kon ik met mijn Gymnasium-diploma in drie jaar een HBO-opleiding afronden. Na die opleiding ben ik Rechten gaan studeren in Amsterdam, maar eerst heb ik door Amerika gereisd – de oost- en de westkust, New York en San Francisco.

Les 3: “Als je merkt dat je notitieblokje een soepel gesprek in de weg zit, doe hem dan weg.” Virginie draait wat aan haar haar en kauwt langzaam op haar kauwgum. Als ik tijdens haar antwoorden dingen noteer, houdt ze stil tot ik uitgeschreven ben.

“Zo te horen heb je al wat reizen gemaakt. Waar ben je nog meer geweest?”

“Mexico, India, Indonesië, Zuid-Afrika, Japan. Ik heb een cursus Spaans in Spanje gedaan. En afgelopen juni ben ik naar Cuba geweest.”

“Wauw, je hebt de halve wereld gezien. Wanneer heb je dat allemaal gedaan?”

Ze lacht bescheiden. “Als ik het zo opsom lijkt het inderdaad best veel. Maar die reizen heb ik wel verspreid over de afgelopen acht jaar gemaakt. Dat komt neer op ongeveer één grote reis per jaar.”

“Welke reis op je lijstje was het meest indrukwekkend?”

“Het heftigst vond ik India. Daar heb ik twee maanden rondgereisd met mijn vriend. In het begin was het een enorme cultuurshock; heel erg vies, overal geluid. Maar er was ook overal kleur en het was ontzettend levendig. Het is zo'n omgekeerde wereld in vergelijking met wat we hier gewend zijn.”

“Ben je op je reizen alleen toerist geweest, of heb je ook andere dingen gedaan?”

“Ik heb ook vrijwilligerswerk gedaan. Tussen mijn studies door heb ik in Zuid-Afrika gereisd, maar ik heb toen ook vier weken in een weeshuis gewerkt.”

Liedewij gonst door mijn hoofd: “Vraag door.” “Wat heb je daar precies gedaan?”

“Ik zat daar voor stichting Be More! en dan bij het project Mother of Peace. Dat was een weeshuis in de buurt van Durban met ongeveer vijftig kinderen tussen de 0-18 jaar die verlaten waren door hun ouders, helemaal geen ouders meer hadden, of om een andere reden niet meer thuis konden wonen. Ik heb er computerles en Engels gegeven aan de kinderen en ik heb op de day care gewerkt.”

Les 5: “Stel geen suggestieve vragen. De geïnterviewde zal dan denken dat je hem/haar woorden in de mond probeert te leggen.”Is dat niet ook een enorme cultuurshock voor je geweest?

“Dat had ik van tevoren wel verwacht. Maar toen ik aankwam op het vliegveld viel dat heel erg mee. Het vliegveld en alle gebouwen daar omheen waren heel modern. Pas als je een tijdje in Zuid-Afrika zit, begin je de enorme verschillen met Nederland te zien. Vooral de grote scheiding tussen blanken en zwarten viel op.”

“Noem eens een moment waarin je die scheiding heel erg merkte?”

“We gingen bijvoorbeeld een keer met de 'huismoeders' en de kinderen naar een bowlingbaan. De kinderen waren daar de enige zwarte mensen. We werden er ook heel erg aangekeken. Niet dat ze vijandig waren tegenover de kinderen en het was ook zo niet zo dat zwarte mensen eigenlijk niet naar binnen mogen, maar de scheiding wordt gewoon door beiden in stand gehouden. En dat zie je op heel veel plekken. Gelukkig lukte het de kinderen snel om de bal recht over de baan te laten rollen; ik heb nog nooit mensen gezien die zo blij waren dat ze een paar kegels omgooiden! En dat vonden de andere bezoekers eigenlijk ook heel vertederend om te zien.”

Liedewijns laatste tip: “Stel je vragen ook niet te breed” – “Tot slot. Hoe ziet je toekomst eruit?”

“Sinds een jaar werk ik als contentcoördinator bij Reed Elsevier, een van de grootste uitgeverijen van de wereld. Ik ga met mijn werk steeds meer de communicatiekant op en ik moet ook artikelen schrijven. Met deze zomercursus ben ik aan het oriënteren of ik in de toekomst meer wil doen in de journalistiek.”

Toeristen in Amsterdam

2011-08-13T23:47:00.012+02:00

Hoe besteden toeristen in Amsterdam hun geld ?

Naam: Sami (18)

Uit: een klein dorp in Finland

Reisgenoten: Ransu (21)

Blijft: Net aangekomen, blijven een week

Hoeveel heb je te besteden deze week?

“Ongeveer 1300 euro. Dat is exclusief het vliegticket van 170 euro. Ik heb de hele zomer gewerkt om het geld bij elkaar te krijgen en nu gaan we een week chillen in Amsterdam.”

Dat is best heel veel geld. Waar ga je al dat geld aan uitgeven?

“Aan wiet, 'mushies', eten en bier. En aan een slaapplek, maar die hebben we nog niet geregeld. Het wordt sowieso low-budget. We zijn net pas aangekomen en we hebben in de planning om vandaag een beetje rond te hangen en een hostel te zoeken. Daarna gaan we ons geld flink uitgeven met partyen.”

Wat vind je van de Amsterdamse prijzen?

“We hebben tot nu toe alleen nog maar wiet gekocht. Die is goedkoper dan in Finland. Ook voor bier betaal je een stuk minder heb ik gehoord.”

Kan er van die 1300 euro ook nog een souvenir af voor het thuisfront?

“Nee, ik denk niet dat mijn ouders daar te veel op moeten hopen.”

Waar maken toeristen in Amsterdam foto's van?

Naam: Georgina (28)

Uit: Sevilla, Spanje

Reisgenoten: Geen. Georgina is op bezoek bij haar beste vriendin Christina

Blijft: In totaal een week, maar ze heeft er daarvan nog maar twee te gaan.

Je bezoek in Amsterdam zit er al bijna op. Heb je veel foto's gemaakt?

“Niet heel erg veel. Ik denk een stuk of dertig. Ik ben geen onwijze toerist. Gebouwen of andere toeristische dingen kan ik net zo goed thuis Googlen.”

Wat staat er dan op die dertig plaatjes?

“Voornamelijk mezelf met mijn vrienden. Ik heb een paar foto's van mij en mijn vriendin gemaakt in het Vondelpark en ook op een terras op de Nieuwmarkt. Ohja, en ik heb er een paar gemaakt tijdens de Gay Pride. Die boten vol dansende gays waren behoorlijk bijzonder om te zien. Ik had nog nooit eerder zoiets meegemaakt, echt heel cool. Dat wil ik dan wel vastleggen. Maar nu ik vandaag alleen aan het rondlopen ben, heb ik mijn fototoestel dus niet bij me.”

Wat ga je met je foto's doen?

“Ik ga ze denk ik uploaden op Facebook. Dan kunnen gelijk al mijn vrienden de foto's die ik heb gemaakt zien.”

My 10 Youtube Videos Of Fame

2011-08-13T23:26:00.001+02:00

Tim Arts, oprichter van de blog Nazomergasten, vroeg me mijn tien favoriete Youtube-filmpjes te selecteren + daar een toelichting bij te geven + het geheel te introduceren met een toelichting over mezelf. Zie hier het resultaat!

5 typen twitteraars in vogelvlucht

2011-04-28T21:48:00.006+02:00

Vijf jaar is 's werelds eerste microblogsite onlangs geworden. Twitter heeft zich in haar eerste levensjaren vliegensvlug ontwikkeld van klein kuiken, tot een volwassen vogel die zijn vleugels heeft uitgeslagen. Op 21 maart 2006 stuurde een van de oprichters de eerste officiële 'tweet' de virtuele wereld in. Inmiddels hebben wereldwijd 175 miljoen gebruikers hem dat nagedaan en wel met zijn 95 miljoenen per dag tegelijk.

Nieuwsgierig naar de mogelijkheden ben ikzelf op 21 maart 2009 voor het eerst op de website neergestreken. Rond die tijd had de bekende investeerder Guy Kawasaki al uitgevogeld dat alle gebruikers van Twitter uiteindelijk in zes soorten onder te verdelen zijn. Te weten: 1. The Newbie (<3 maanden), 2. The Brand (verkapte marketeer), 3. The Smore (social media whore), 4. The Bitch (zeikerd), 5. The Maven (expert) en 6. The Mensch (behulpzame). Gewiekste online marketeers maken inmiddels dankbaar gebruik van de zes soorten twitteraars die ieder op een bepaalde manier benaderd moet worden en een eigen motivatie hebben om Twitter te gebruiken.

Ter ere van het vijfjarig jubileum en het succes dat ook in Nederland daverend is, heb ik een lijstje met vijf type Twitteraars opgesteld, speciaal toegespitst op de Hollandse twitteraar.

De Schijtlijster: Vooral het afgelopen jaar is Twitter massaal bevolkt door mensen die veilig vanaf hun computer andere mensen de dood in wensen. In februari haalde de 17-jarige Charlotte Bouwman uit Soest het journaal met de tweet een bomaanslag te gaan plegen: “Ik plan een terreuraanslag op mijn school, het stedelijk gymnasium Johan van Oldenbarnevelt te Amersfoort, aankomende vrijdag 8.30 lokaal 45.”Op Twitter worden al deze malloten onder het account @doodsbedreiging verzameld.
Haantje de Voorste: Al vanaf het begin van haar bestaan woedt de discussie of Twitter nu wel of niet als nieuwsmedium kan fungeren. In 2009 zou Twitter de eerste bron zijn die meldde dat er een vliegtuig was gecrasht nabij Schiphol. Sindsdien gaan traditionele media vaker te raden bij twitteraars die het nieuws op de voet volgen. Journalist Frits Wester mag zich rekenen tot deze tweede categorie. De early bird meldde als eerste de val van het kabinet Balkende IV via Twitter: “Kabinet Gevallen”.
Dagobert Duck: Dit is een variant op De Marketeer. Hieronder vallen allerlei soorten bedrijven die via hun online netwerk een niche proberen te bereiken. Het bekendste voorbeeld in deze categorie is @Slijterijmeisje. De Zeeuwse Twittert onschuldig over haar leven en haar drankwinkeltje, maar ziet ondertussen de omzet gigantisch stijgen. Uit heel Nederland bestellen ze inmiddels haar alcohol. Inmiddels heeft ze zelfs een boek uitgebracht over haar Twitter-tactieken.
De Trotse Pauw: Hieronder vallen de BN'ers. Bijna iedere bekende Nederlander heeft wel een account. Vol trots kwetteren politici, artiesten en filmsterren over hun enerverende levens. En soms met z’n 10.000en waggelen de fans er als hun kroost achteraan. Sommige accounts van echt heel bekende mensen zijn gefingeerd. De secretaresse typt dan namens hem of haar de 140 tekens. Of zoals bij het hilarische fictieve account van Beatrix is het heel iemand anders die de boodschappen bedenkt. @Koningin_NL: “Mijnheer Rutte een bloemetje gestuurd voor secretaressedag. Om hem subtiel eraan te herinneren hoe de verhoudingen liggen.”
De Fladderaar: En dan is er nog een grote restgroep die op Twitter van alles een beetje doet. Ze tweeten over hun leven of naar aanleiding van wat ze op TV zien en werpen geregeld vluchtige blikken over andermans tweets. Over het algemeen heeft deze groep minder 'followers' dan mensen die zij 'followen'. Onder deze vijfde categorie val ikzelf. Maar ik moet zeggen dat ik de laatste tijd steeds minder vaak gebruik maak van de sociale netwerksite. Ik kreeg laatst zelfs een mailtje van Twitter dat ze me missen. Dus misschien moet ik maar een andere hobby gaan zoeken. Hup, achter dat scherm vandaan en me vermaken in de wijde offline wereld. Ik zit te denken aan vogelspotten.

Verslag: CJP'ers naar de bios. Met dit weer.

2011-04-26T21:28:00.001+02:00

Hoeveel graden was het zaterdagmiddag ook alweer?

De warmste aprildag ooit?

De juiste temperatuur voor een verslagje over een Schotse achterbuurtfilm in Studio/K leek mij zo..

Voor CJP ging ik naar de speciale CJP-voorpremière van Neds.

Boekrecensie: Vlaamse Reus versus Hello Kitty

2011-04-14T13:12:00.003+02:00

Het Konijn op de maan - Paul Mennes

''Draagt ze geen kimono?' fluisterde ik tegen Midori.'Natuurlijk niet. Wat denk je dat dit is, de zeventiende eeuw?'' Sam, de hoofdpersoon van Paul Mennes ’ nieuwe roman Het konijn op de maan (2010), gaat samen met zijn vriendin Midori Nagai in een piepklein appartement in de Japanse miljoenenstad Osaka wonen. Al snel maken zijn romantisch-exotische verwachtingen van Japan plaats voor pratende robots, vreemde Engelse T-shirtteksten en absurde hygiëneregels.

Paul Mennes is een Vlaamse schrijver van toneelstukken, verhalen, columns en romans en Het konijn op de maan is zijn zesde boek. Samuel Penn (Sam voor zijn vrienden) was eveneens de hoofdpersoon van Huiskamermuziek, zijn vorige roman, maar Het konijn op de maan is los daarvan te lezen. Zijn voorliefde voor de Japanse way of life stak Paul Mennes in zijn vorige werk al niet onder stoelen of banken. En met zijn jongste roman schreef hij zijn meest persoonlijke werk tot nu toe, dat haast leest als een reisverslag.

Als Samuel Penn (anagram van Paul Mennes) in Osaka belandt, gaat er een nieuwe wereld voor hem open, eentje waarin hij een duidelijke positie toebedeeld krijgt, die van de buitenlander. Aanvankelijk vindt hij zijn positie in Japan comfortabel: ‘Niemand verwachtte dat ik op de hoogte was van de subtiliteiten van het sociale verkeer. Wanneer ik blunderde, werd dat me vergeven omdat ik nu eenmaal een gaijin was.’ Maar hoe langer hij in Osaka woont, hoe meer hij de beperkingen merkt. Hij zal nooit als een volwaardige Japanner worden gezien. Zijn 'schoonfamilie' blijft hem met grote argwaan tegemoet treden. En hij merkt dat zijn vriendin zich in haar vaderland anders tegenover hem gaat gedragen. Hij stuit hierdoor op cultuurverschillen waar hij niet op bedacht was: ‘Je bent niet eerlijk tegen me,’ zei hij. ‘Natuurlijk niet,’ antwoordde zij beledigd.' Door de culture clashes lijkt zijn grote wens, trouwen met met Midori, steeds onmogelijker.

Gedurende het boek komt Paul Mennes geregeld met geestige observaties en gedachten, bijvoorbeeld wanneer Sam kennis maakt met Hajime, de broer van Midori: ‘De paar dagen dat ik met hem een huis deelde waren voldoende om een hekel aan hem te krijgen. Hij was altijd akelig beleefd en scheen zich nooit te ontspannen. Hajime ergerde me bijna zo erg als die geanimeerde paperclip die je ongevraagd raad kwam geven in oude versies van Microsoft Office. In gedachten had ik Hajime dan ook de bijnaam Clippy gegeven.’

Dergelijke ironische hersenspinsels maken van Het konijn op de maan een luchtig boek. De bijfiguren - een luidruchtige buurvrouw die Engels probeert te studeren en een boos oud mannetje die op de benedenverdieping regelt dat het vuilnis op de juiste manier wordt aangeleverd – versterken dit nog eens. En er zijn de anekdotes over Sam en de halfbloed Japanner Ryo, zijn collega in MEGACOMIXXX!!!. In de stripwinkel van de excentrieke oom Tadashi, waar hij komt te werken, discussieert Sam met hem over wie er nu het eerst was: Nijntje Pluis, Musti of Hello Kitty?

De lijstjes met aparte zaken die Sam opvallen in Japan, en her en der door het boek terugkomen, maken de Japanroman nog smeuïger. Hij stelt lijstjes op van 'Weerzinwekkende dingen': Octopuspoten (zowel rauw als gebakken) / Rauw ei als dipsaus of bovenop een kom noedels / Je gezicht schoonmaken met het warme handdoekje dat je krijg in restaurants / Sigarettenrook uitblazen langs je neus / Met je mond open slapen in de trein. En bijvoorbeeld een lijstje van ‘Kleine dingen die ik geweldig vind aan Japan’: Niemand telefoneert in de metro / Pasta met citroen- of aardbeiensmaak / Curry-limonade / Nieuwslezers buigen naar de kijker bij het begin en het einde van het journaal. Ook de willekeurig door het boek verspreide bizarre T-shirtteksten, zoals 'We must high energy' en 'Daddy was a street corner' geven het boek een lollige sfeer.

Paul Mennes' registrerende manier van schrijven, met vaak scherpe observaties, zorgen ervoor dat je sympathie krijgt voor Sam die zich lang staande weet te houden als blonde, Vlaamse reus in een voor hem vreemde cultuur. Door de anekdotes en humoristische hersenspinsels wordt Sam voor de lezer helaas niet meer dan een sympathieke kennis. Sams diepste zielenroerselen, ingegeven door zijn worsteling om erbij te horen, of door de liefde die hij voelt voor Midori, zijn voor de lezer helaas niet voelbaar. Gevoegd bij de vorm die hij heeft gekozen: korte hoofdstukken, onderbroken door de lijstjes en t-shirtteksten, leest Het konijn op de maan meer als een blog dan als een roman. Daarmee is het wel een opvallend boek (niet op de laatste plaats om de kitscherige kaft met konijn), dat een vermakelijk inkijkje geeft in de hedendaagse Japanse cultuur.

Het konijn op de maan staat op de longlist van de Dioraphte Jongerenliteratuur Prijs 2011. Eerder stond het al op de longlist van de Libris-prijs.

Paul Mennes – Het konijn op de maan. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 190 blz. €16,50

Filmrecensie: De toevalligheid der dingen

2011-03-28T11:32:00.004+02:00

Drei (2010) – Tom Tykwer

De toevalligheid der dingen

We worden geboren, leven ons leven en overlijden uiteindelijk. In die volgorde. Zoveel is zeker. Wat er in de tussentijd gebeurt is volstrekte willekeur. We trouwen, gaan samenwonen of blijven alleen. We krijgen kinderen, teelbalkanker of we gaan vreemd. Of zoals regisseur Tom Tykwer het verwoordt :“Het leven is onvoorspelbaar. Dingen gebeuren compleet willekeurig en plotseling, op het moment dat je het het minst verwacht. We proberen het leven wel te structureren om te ontsnappen aan die chaos, maar dat is gewoon onmogelijk.” En Tykwer, bekend van films als Lola Rennt (1998), Perfume: The Story of a Murderer (2006) en The International (2009), wil zijn levensfilosofie met ons delen in het romantische en komische drama Drei.

Drei vertelt het verhaal van het Berlijnse stel Hanna (Sophie Rois) en Simon (Sebastian Schipper). De twee kennen elkaar sinds hun studententijd en zijn inmiddels al twintig jaar bij elkaar. Ondanks dat ze gelukkig zijn met elkaar, beginnen ze toch allebei een verhouding met een ander. Stomtoevallig blijkt die ander echter een en dezelfde persoon te zijn, Adam (Devid Striesow). En de biseksuele Adam heeft ook geen idee dat hij het bed deelt met twee personen die al twintig jaar bij elkaar zijn.

Het vreemdgaan binnen de driehoeksrelatie is de basis van de film. Dit zou heel beladen kunnen worden, maar de film blijkt niet zwaar te tillen aan het vreemdgaan binnen de relatie. Het laat zien dat het ook goed kan gaan. Wat de open houding ten aanzien van polygamie van Tykwer zelf zichtbaar maakt. De film beschrijft de complexe relaties op een luchtige, onderzoekende manier.

Die luchtige, open houding is ook zichtbaar bij een ander belangrijk thema in de film: de dood. Als Simon hoort dat zijn moeder is overleden, is hij eerder verwonderd dan overstuur. En Hanna die bij hem is, heeft alleen maar oog voor een nieuwsbericht op TV over Darfur, waar honderden doden zijn gevallen. De film probeert hiermee te relativeren: iedereen gaat anders om met een verlies en wat is het verlies van één persoon, als er voortdurend mensen worden geboren en overlijden?

Tykwer brengt deze thema's in beeld middels een grote verscheidenheid aan stijlmiddelen, zoals splitscreens, dansscènes, animaties, voice-overs en fast forwards. Af en toe gaat hij met zijn gestileerde beelden over de top. Zoals wanneer Simon melodramatisch zijn overleden moeder met een paar engelenvleugels ziet wegvliegen. Maar voornamelijk zorgen zijn visuele middelen voor een levendige, verrassende film die snel schakelt tussen de verschillende gebeurtenissen.

Met de vele stijlmiddelen en het verrassende plot, heeft Tom Tykwer een behoorlijk eigen draai gegeven aan het genre romantische komedie. Zoals het leven een chaos van gebeurtenissen lijkt, zo is Drei dat met zijn vele visuele trucjes en zijsporen. De film is hierdoor een groot eclectisch geheel en verveelt geen moment. Het is Tom Tykwer gelukt om met Drei een intieme film te maken die dicht bij het leven staat en doet stilstaan bij wat het leven met ons kan doen.

Incendies: De as van hun moeder

2011-02-14T22:19:00.006+01:00

Vorig jaar voerde het Rotterdamse theatergezelschap het Ro Theater de voorstelling Branden op, geregisseerd door Elize Zandwijk en gebaseerd op het gerenommeerde scenario van Wajdi Mouawad. De kritieken waren lovend. Alize Zandwijk wordt mede door haar regie als een van de grootste theaterregisseurs gerekend die Nederland op dit moment telt. Nu heeft de Canadese regisseur Denis Villeneuve het ijzersterke verhaal verfilmd.De recensie erover vind je op SAPsite

All You Need Is Love: met 130 km/u razen de liefdesdrama’s over het beeldscherm

2011-02-13T22:40:00.007+01:00

Net voor Valentijnsdag keerde All You Need Is Love afgelopen zaterdag terug op de Nederlandse TV. Wie bij Hello Goodbye, of Boer Zoekt Vrouw zijn ogen al niet droog kan houden, die zal het empathisch vermogen nog heftiger voelen opspelen bij het zien van dit rijk geschakeerd palet aan liefdesverhalen. Het programma dat in 1992 voor het eerst op TV was - toen ook al gepresenteerd door Robbert ten Brink - staat daarmee aan de wieg van de emotie-tv. In haar gloriedagen stemden vier miljoen mensen elke week af op het programma. Ook de Kerstspecial is met zo'n 2,5 miljoen kijkers altijd een kijkcijferkanon. Afgelopen zaterdag mocht het programma zich verheugen op 1,8 miljoen kijkers, alleen het journaal scoorde hoger. Wat is de verklaring voor dit succes?

Volgens hedendaagse filosoof Alain de Botton ligt die hem voornamelijk in het thema: het programma is een perfect voorbeeld van hoe de media de omgang met onze gevoelens beïnvloeden: “De media laten ons een fantasieleven zien vol hele intense emoties, die de meesten van ons niet vaak hebben. Dit is een zekere zin een tegenwicht voor het extreme rationele en gedisciplineerde leven dat we in een kapitalistische moderne samenleving op ons werk leiden.” Botton ziet de romantische liefde als veruit de belangrijkste fantasie-emotie die de media zo uitvergroot: “De meest opwindende emotie, die nog opwindender wordt gemaakt dan ie al is maakt misschien 0,1 procent uit van je leven. Maar in de media maakt het 89 procent uit van een leven.”

En uit de berichten op Twitter blijkt inderdaad dat voornamelijk vrouwen hun werkmasker hebben afgezet en zich massaal met chocola, thee en een doos tissues op de bank hebben geïnstalleerd. Op een paar grapjassen daargelaten: Ik vraag me af of #AYNIL een goede hashtag is, want als je het hardop uitspreekt (in het Engels), is het wel heel bijzonder!!, wordt er met hashtag #AYNIL heftig bericht dat ze al bij het openingslied in tranen waren (tot het een trending topic in Nederland is aan toe).

Dat AYNIL zich de moeder van de emotie-tv mag noemen zit hem dus niet enkel in haar leeftijd, maar voornamelijk in de ongekende stortvloed aan emoties waarmee we worden overdonderd. In de zes afleveringen worden er niet vijf boeren gevolgd, of wordt er per aflevering één familie of jeugdliefde herenigd. Nee, in de krap drie kwartier komen tientallen liefdes, van alle soorten en maten, in een sneltreinvaart voorbij.

Zo begint deze eerste aflevering met een jongen die de studio inloopt en op de melodie van ‘Alles Is Liefde’ zijn geliefde weinig zuiver ten huwelijk zingt. Waarop Robbert een heftig geëmotioneerde vrouw in het publiek toeroept: “Wat is daarop je antwoord?!” “Ja!”, snikt ze. Een heftige zoen en omhelzing volgen. Het publieke klapt en zingt mee. De toon is gezet. Vervolgens zien we een videoboodschap van een caissière waarin ze een vaste klant de liefde verklaart en haar ontboezeming eindigt met: “wil je een avond met me dansen? Groetjes Janny uit de supermarkt.” Na een “Ja” van weduwnaar Wim verlaten we de studio en zien we hoe Robbert per helikopter valentijnsontbijtjes uitdeelt en vervolgens met de vertrouwde All You Need Is Love-caravan het land in trekt om middelbareschoolrelaties te lijmen. En voor het eerst in de geschiedenis van het programma worden er zeven vrijgezelle mannen en evenzoveel single vrouwen in een zogeheten Love Mansion in De Jordaan in Amsterdam gestopt. Doel is dat daar liefde ontluikt. Wekelijks zien we de updates. Tot slot wordt er massaal vertedering bij de kijkers opgeroepen met de verstandelijk gehandicapte Casper die zijn vriendin Celine op de Eiffeltoren de liefde verklaart: "We gaan naar Parijs. In F F Frankrijk is dat" Sweeeeet! #AYNIL en Zo onbevangen en lief! Hier kunnen we wat van leren!! #Casper #AYNIL.

Hebt u behoefte om uw rationele zelf even aan de kant zetten, om u over te kunnen geven aan uw dierlijke impulsen? Dan is AYNIL een uitstekende uitlaatklep. Is dat gesnotter niet aan u besteed? Wellicht is een romance op de werkvloer dan een optie om aan die dagelijkse discipline te ontsnappen.

All You Need Is Love is vanaf 12 februari zes weken lang op zaterdagavond om 20.30u op RTL 4 te zien.

Liefde op de seksboerderij

2011-01-10T10:17:00.004+01:00

De film Love Ranch (2010), dat op ware feiten is gebaseerd, gaat over een getrouwd stel op leeftijd dat halverwege de jaren ’70 het eerste legale bordeel in de Amerikaanse staat Nevada runt. Grace (Hellen Mirren) en Charlie (Joe Pesci) Botempo komen uiteraard in botsing met conservatieve omwonenden en protesterende feministen, maar belangrijker is de liefdesverhouding die ontstaat als de Argentijnse bokser Bruza (Sergio Peris-Mencheta) in beeld komt.

De recensie over de film lezen? Zie Sapsite.nl

2010-10-05T10:57:00.000+02:00

Ene Marieke van BNN Today vond dit wel een grappige gooi naar momenteel de meest felbegeerde job: animal cop.

In dit radiofragment leest Botte Jellema de sollicitatiebrief voor.

Een strip van FC-Knudde man Toon van Driel

2010-09-22T10:02:00.000+02:00

Naar aanleiding van een verzoek via e-mail, maakte FC-Knudde tekenaar, Toon van Driel, een cartooon.

Begin van zijn blog: Marieke van Schoonhoven van BNN mailde me: Beste Meneer van Driel, Graag zou ik u willen uitnodigen voor ons programma BNN Today op Radio 1. Het gaat om het item Today’s talent dat elke vrijdag onderdeel is van onze uitzending. We hebben daarin een gesprek met een meester op een bepaald vakgebied en een opkomend talent. In dit geval bent u dat, als een van de meest succesvolle cartoonisten van Nederland, tegenover een opkomend talent. Het liefst draagt u het talent aan: iemand waarvan u denkt dat hij of zij heel groot gaat worden. In het gesprek zal een vergelijking worden gemaakt tussen de verschillende generaties en daarnaast zal er worden ingegaan op het vak zelf. Graag hoor ik van u of u het leuk vindt om bij ons te gast te zijn. Ik mailde terug: Beste Marieke, het probleem is er zijn wel nieuwe cartoonisten maar geen goeie, althans die ik goed vind. Je moet dit lang doen om goed te worden ,maar dat is een Toonmening. Het beste lijkt me het blad Eppo te bellen, die doen in aanstormende talenten. Maar hier begon z'n blog pas..

Column: Toeval

2010-09-06T16:45:00.002+02:00

TOEVAL

Een continu verlangen om bij de ander te zijn, een onbeperkte energie, een standaard glimlach op je gezicht (behalve op de momenten dat je zingend door het huis loopt) en niet meer kunnen eten. De symptomen van verliefdheid zijn bij iedereen bekend en de meesten hebben ze zelf mogen ondervinden. Het gevoel van verliefd zijn is niet te beschrijven, niet te verklaren, maar valt ook zeker niet te voorspellen. Iedereen die op zoek gaat naar de liefde komt dan ook bedrogen uit. Een gulden regel in de liefde is namelijk: je wordt verliefd juist als je het niet verwacht. Het overkomt je.

Hetzelfde geldt voor de wetenschap. Ondanks dat wiskundige formules het voorspellen van de toekomst een stukje makkelijker maken, en ons zeker heel wat wijsheid hebben gebracht, blijkt de uitwerking in de praktijk nog wel eens anders dan verwacht. Zo dacht Christoffel Columbus dat hij aan de hand van zijn uitvoerige berekeningen, op 12 oktober 1492 Indië had bereikt. Niets bleek minder waar en hij had totaal onverwachts een grootse ontdekking gedaan. De ontdekking van een compleet nieuw continent, Amerika.

Voor een andere Spanjaard heeft de werkwijze van Columbus wellicht als inspirator voor zijn motto gediend. Zij het in een andere context, is het credo van Pablo Picasso ‘Ik zoek niet, ik vind.’ Hij zegt in relatie tot het moderne schilderen dat hij ‘nauwelijks het belang begrijpt wat wordt gehecht aan het woord ‘research’. Ik schilder een ding om te laten zien wat ik gevonden heb en niet waarnaar ik op zoek ben.’(1923)

Zoals het voorbeeld van Columbus bewijst, blijkt de toekomst niet te voorspellen. Een recenter geval hiervan is de ontwikkeling van het internet. ARPANET was het computernetwerk dat de revolutie in de communicatie teweeg heeft gebracht en het begin was van de opkomst van het inmiddels wereldwijd verspreide internet. Echter bij het opzetten van dit netwerk in de late jaren ’60, had niemand er ook maar bij stil gestaan dat het daadwerkelijk voor zo’n grote aardverschuiving zou gaan zorgen. De reden dat het netwerk werd opgezet was namelijk puur economisch: computers waren duur, dus was het voordelig als onderzoeksinstituten, die aan projecten werkten met een militair doel, elkaars apparatuur konden delen. Er was dus geen spraken van bewust opzetten van een communicatienetwerk.

Ook wetenschapper Bas Haring zei in een lezing dat de meest belangrijke ontdekkingen inderdaad per toeval gedaan zijn toen mensen op zoek waren naar iets anders, of per ongeluk van geijkte paden afweken. Juist als je je niet laat beperken in de wetenschap tot wat je denkt dat relevant is, buiten de structuren om onderzoek gaat doen en je creatieve geest de vrije loop laat, dan blijkt achteraf dat je juist dan de grootste ontdekkingen hebt gedaan. En Haring noemde daarbij het voorbeeld van een bioloog die op één dag zestig nieuwe vissoorten in de Diepzee vond omdat hij zich niet liet beperken door het gebrek aan geld en bestaande onderzoeksmethoden. Op een creatieve manier, door middel van een radartje in een walvis, bedacht hij een nieuwe, goedkope methode.

Of je veel ervaring hebt in de liefde of niet, of je net komt kijken in de wereld van de wetenschap of niet, de beste manier om wetenschap te bedrijven is alsof het de liefde is: vol passie, maar bovenal met geloof in het toeval.

FILM: Baaria - Guiseppe Tornatore

2010-06-08T00:10:00.009+02:00

Tussen kunst en kitsch

“Pietro, kom eens hier” roept een oude man die met zijn kameraden uit het dorp op straat aan het kaarten is. “Wat wil je?” Roept het jongetje van een jaar of vijf hem toe. “Ga me eens sigaretten kopen, zonder filter graag.” “Ik ben aan het spelen”, stribbelt het jongetje tegen. Waarop de man begint te rochelen en op de grond spuugt. “Als je terug bent voordat de spuug opdroogt, krijg je 20 lire.” “Ren Pietro, de spuug droogt vlug!” beginnen de kaartende mannen te roepen en dan ook de kinderen waarmee Pietro aan het spelen was: “Ren Pietro! Ren!” Onder begeleiding van die kreten – die associaties met een scène uit een andere film oproepen – begint Pietro te rennen. Steeds sneller rent hij door de straten van het Siciliaanse dorp Bagheria (in het lokale Siciliaanse dialect staat het beter bekend als Baarìa). Pietro’s passen worden groter en groter, tot er een sprong terug in de tijd wordt gemaakt. En daar begint het verhaal: een op de familiegeschiedenis van regisseur Giuseppe Tornatore gebaseerde kroniek.

In een aaneenschakeling van anekdotes richt de semi-autobiografische film zich op Peppino Torrenueva (Francesco Scianna), oftewel de vader van het jongetje Pietro (de personage die regisseur Tornatore verbeeldt). We zien een groot deel van het leven van de geitenhoederszoon Peppino: van zijn jonge jaren tot aan de ouderdom. Zo komt de opkomst van het fascisme in Italië en ook de neergang ervan voorbij. Vervolgens zien we de groei van de Communistische Partij waar Torrenueva zich opwerpt als een nobel strijder voor gelijkheid en hoe hij in de politiek steeds succesvoller wordt. Daarnaast is de naoorlogse periode tot de jaren '80 in beeld gebracht, wanneer het dorpje Baarìa tegen Palermo is gegroeid en enorm is gemoderniseerd. Gedurende de jaren uit zijn leven die voorbij komen zien we op persoonlijk vlak hoe Peppino gelukkig wordt met Mannina (Margareth Made), het mooiste meisje van het dorp en minder gelukkige momenten, zoals het verlies van zijn vader, terugkerende geldproblemen, familieperikelen en de miskraam bij de eerste zwangerschap van zijn vrouw.

Deze opsomming van slechts een selectie uit de rijke schakering aan gebeurtenissen in de film, geeft de grote mate van dramatiek en romantiek duidelijk weer. Met een sneltreinvaart zien we de hoogte- en dieptepunten uit het leven van de idealistische Peppino, en de strijd die hij levert om zijn doelen te bereiken. Deze romantische inslag wordt ontzettend versterkt door de manier waarop de regisseur dit alles in beeld heeft weten te brengen. Tornatore die al niet bepaald bekend stond om zijn bescheidenheid, heeft met het maken van BAARÌA groots uitgepakt en besteedde aan de film zo'n 28 miljoen euro. Waar hij dit immense budget aan uitgaf - dat het grootste is voor een Italiaanse film ooit gemaakt - is duidelijk zichtbaar. Dat blijkt namelijk de visuele schoonheid van BAARÌA, waar de regisseur kennelijk geen grenzen aan wilde stellen. Zo is ieder plaatje van een gelige, warme gloed voorzien, waardoor de zon altijd lijkt te schijnen. Samen met de wind die het zand op de zandpaden van Baarìa voortdurend licht doet opwaaien en de hechte gemeenschap in het dorp die duidelijk de gemoedelijke ons-kent-onscultuur neerzet - à la de Bertolli-reclames van tv - lijkt Baarìa op niets anders als een paradijsje op aarde. De focus op de visuele aantrekkelijkheid zit hem verder ook in Tornatore's casting; hoofdpersonages Peppino en zijn vrouw Mannina (voormalig model) zijn werkelijk een lust voor ieders oog. Voor deze hemelse fata morgana had hij hulp van maarliefst 1107 digitale effecten, schoot hij op 122 locaties en maakte hij veelvuldig gebruik van cameragenieke, enorme menigten figuranten (35 duizend in totaal). Feiten die de hoogte van het prijskaartje van BAARÌA grotendeels verklaren.

Het gevoel van drama in BAARÌA overheerst samen met de heftige gebeurtenissen en de schoonheid van het beeld, nog eens extra door verschillende andere elementen. Zo is een groot aandeel toe te wijzen aan de stijl van acteren. In de eerste scène van de film weet Tornatore daarvoor meteen de toon te zetten. De furore waarmee de oude man tegen het jongetje praat en de ophef die vervolgens ontstaat bij de omstanders, verbeeldt direct die Italiaanse bevlogenheid. Als Pietro dan begint te rennen door de straten van Baarìa om de sigaretten zo snel mogelijk te kunnen afleveren, zijn het ook de begeleiding van typisch epische filmmuziek en de close-up camerashots van zijn ingespannen gezichtje, die er nog een schepje drama bovenop doen. En zoals gezegd zijn de grote massa’s joelende mensen gedurende de film niet van de straat en het aangenomen volume waarmee de personages met elkaar converseren, komt vaak meer in de buurt van schreeuwen dan van praten. Hoewel Italianen bekend staan om hun passievol spreken en de begeleidende heftige handgebaren, heeft de regisseur duidelijk hun vurigheid met deze aspecten nog eens stevig aangedikt.

Veel nuchtere Nederlanders zullen tijdens het kijken van de film al gauw bezwijken door de lading anekdotes en losse verhaallijnen die de 210 personages neerzetten en ook zullen ze waarschijnlijk het gewicht niet kunnen tillen van de poeha die met de acteerstijl, de setting en de effecten in de film is aangebracht. Zeker de combinatie van die elementen van overdaad, maakt de film vermoeiend om twee en half uur te volgen. Net als dat een Hollandse toerist in Italië zich dood ergert aan bijvoorbeeld de volledig nutteloze bontjassen die Italiaanse dames met 25 graden aanhebben, of niks begrijpt van die belachelijke serieusheid waarmee Italianen hun olijfolies en espresso's vereren, zo had het van hem in BAARÌA allemaal wel wat minder opzichtig gemogen.

Verleidelijk is het dus als puur Hollandse recensent om keihard af te rekenen met al die nutteloze losse verhaallijntjes, die niet in een rechte lijn van gebeurtenis A naar B lopen, maar waar altijd een krul in lijkt te moeten zitten. En gemakkelijk is het om een rode streep te zetten door het spierballenvertoon van de regisseur die te veel focust op het uiterlijk en te weinig op de inhoud. Toch doe ik dit niet. Ik houd namelijk wel van wat kitscherigheid en ook de inzet van de regisseur lijkt om met die overdadigheid de nuchtere kijker juist op de kast te jagen. Waarschijnlijk heeft Tornatore met dit famlie-epos helemaal niet als doel gehad om een intelligente kunstzinnige arthouse neer te zetten en een kopie te maken van de geroemde Italiaanse familiekroniek LA MEGLIO GIOVENTÙ (2003), maar juist om een melodramatisch spektakeltheater af te leveren. En daarin is hij bijzonder goed geslaagd.

Toen ik stopte met het duiden van ieder lijntje, om het in het grote geheel te kunnen plaatsen en me vervolgens ging laven aan de schoonheid van de afzonderlijke anekdotes, toen waande ik me de rest van de film in een wonderschoon sprookje, met een heerlijke, typisch Italiaanse overdadigheid.

Film: Interview met regisseur Yaron Shani

2010-05-26T16:48:00.005+02:00

AJAMI

De Oscar-genomineerde film Ajami (2009), gaat over de gelijknamige wijk in de Israëlische havenstad Jaffa. In Ajami proberen Arabieren, Palestijnen, Joden en Christenen samen te leven in een sfeer die – op zijn zachtst gezegd – gespannen is. De film illustreert de gecompliceerde situatie door een schare aan verhaallijnen in beeld te brengen. Wat de personages bindt is hun aanraking met geweld... Ik hield voor SAPsite een Q & A met één van de twee regisseurs, de Israëliër Yaron Shani.

THEATER: Tuin van Holland

2010-05-16T19:57:00.003+02:00

Groentesoep, nasi met saté en hangop toe

- Het Koninklijk Huis
- Sinterklaas
- Fietsen tegen de wind in
- ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’
- Vrijheidsdrang
- Zuinigheid, maar juist vrijgevig waar het gaat om goede doelen
- Handelsgeest
- Mopperen
- Gezelligheid
- De strijd tegen het water

Deze opsomming was in 2007 de shortlist van meest genoemde Nederlandse kenmerken na de oproep van dagkrant Trouw aan haar lezers: Wat typeert Nederland het meest? Honderden suggesties kwamen binnen van mensen die in tegenstelling tot Máxima vonden dat de Nederlandse identiteit wél bestaat. De uiteindelijke winnaar kon echter niet bekend gemaakt worden, omdat blogsite GeenStijl.nl haar bezoekers had opgeroepen om massaal op ‘gezelligheid’ te stemmen. Wat wellicht goed typeert dat Nederland dan ook meer bekend staat om haar stijlloosheid dan om haar goede manieren.

Naast de grote hoeveelheid kritiek die het Koningshuis over zich heen kreeg door Máxima’s ontkenning van één Hollandse identiteit, is opvallend hoe veel aandacht er de afgelopen jaren wordt besteed door de Nederlanders om hun eigen identiteit vast te stellen. Zo is hiervoor inmiddels een canon van de vaderlandse geschiedenis opgesteld, vastgesteld dat het nieuwe Nationaal Historisch Museum in Arnhem wordt gebouwd, besloten dat in de Grondwet zal worden vastgelegd dat Nederlands onze ‘officiële taal’ is, er zijn lessen burgerschap geïntroduceerd in het onderwijs, ook inburgeringscursussen zijn onlangs verplicht gesteld voor immigranten – waarvoor ik als geboren en getogen Brabander een 5,3 scoorde - en verschillende tv-programma’s als Ik hou van Holland en Wat vindt Nederland? scoren goed. Haagsche toneelgroep De Appel voegt daar nu met Tuin van Holland een kleine zes uur durende theatervoorstelling aan toe. De toneelgroep gaat samen met het publiek op zoek naar die moeilijk definieerbare, maar bij vele o zo aanwezige Nederlandse identiteit.

Toneelgroep De Appel dat in 1971 werd opgericht, mag zich met dit geboortejaar het oudste toneelgezelschap van Nederland noemen. In haar bijna veertigjarige bestaan heeft De Appel zelf een duidelijke identiteit op weten te bouwen als belangrijkste gezelschap voor groet gemonteerde theaterproducties in Nederland, maar ook daarbuiten. De vergaarde identiteit van het gezelschap is onder andere te danken aan de twaalf uur durende marathonvoorstelling Tantalus, die voor het eerst tijdens het Oerol-festival op Terschelling in 2001 werd opgevoerd en door het in het seizoen 2007-2008 negen uur durend spektakel over Odysseus in hun eigen theater. Naast uitstapjes naar de Wadden, het nabijgelegen Scheveningse strand en een project in Zuid-Afrika, vindt wegens de omvangrijkheid van de producties sinds 1978 het beduidend grootste deel van de voorstellingen plaats in hun eigen Appeltheater in Den Haag. Zo ook hun nieuwste grote productie, Tuin van Holland.

De reden dat de productie onder regie van Aus Greidanus sr. deze keer binnenshuis hebben gehouden is na een bezoek aan de voorstelling volledig duidelijk. De productie is enorm! Het gehele gebouw is in gebruik genomen voor de in totaal negen stukken. Imponerend is de zaal op de eerste verdieping die waterdicht is gemaakt en van een laag water is voorzien, zodat de grote plek die water in onze Hollandse harten uitmaakt nog meer tot zijn recht komt. Daarnaast leent de voormalige paardenstal en –manege zich perfect voor de theatermarathon die in een wat ander jasje is gegoten dan voorgaande marathons. Deze keer is er namelijk gekozen voor een interactieve vorm. Het publiek is niet in de mogelijkheid om alle voorstellingen te zien, maar kiest uit een groot aantal vaderlandse gebeurtenissen die zich in verschillende zalen en de foyer afspelen.

De voorstelling begint met een proloog in de grote zaal die voor iedereen hetzelfde is. Sleutelfiguren zoals Willem van Oranje, Sinterklaas, Anne Frank, Prins Bernhard, André Hazes en Majoor Boshardt introduceren het thema van de avond op een geslaagde manier, dat samen met de Hollandse groentesoep ervoor zorgt dat de sfeer voor de avond er direct in zit. Na deze gemeenschappelijke introductie moet er echter gekozen worden en kunnen er enkel drie van de zes producties gezien worden. Binnen de producties is gekozen voor een mooie mix tussen klassieke en moderne stukken. Er is een drietal stukken dat hoogtepunten uit de Gouden Eeuw behandelt en daarnaast een drietal moderne stukken rondom belangrijke figuren in ons Nederland: de dijkgraaf, de dominee en de handelaar. Tussen het zelf samenstellen van een geschiedenis door wordt er ook nog een toneelstuk neergezet in de foyer: De Markt. De pauzes waarin het publiek kan eten en zich op kan maken voor een volgend toneelstuk, dienen voor de productiekant als moment om de decors om te bouwen en voor de in totaal achttien acteurs om zich op te maken voor hun volgende rol. Een ontzettende, werkelijk verbluffende prestatie, aangezien zowel de acteurs als de zalen daarna onherkenbaar zijn. De avond sluit met een epiloog in de grote zaal, waar een toekomstvisioen weer voor het gehele publiek te zien is.

In deze avondvullende, interactieve zoektocht naar onze identiteit, beantwoordt de Haagse toneelgroep niet alleen aan een veelbesproken thema in onze samenleving, maar ook aan een heersende trend in de hedendaagse cultuur, de zogenaamde ‘festivalisering’. Een begrip dat in het leven werd geroepen na constatering van de trend dat het ondernemen van een activiteit steeds vaker tot een belevenis wordt gemaakt en de ervaring daarbij een steeds prominentere plaats inneemt. Zo ga je naar de IKEA niet alleen om meubels te kopen, maar wordt een bezoek aan het woonwarenhuis een totaalervaring waar je ook Zweedse gehaktballen eet en waar voor de kinderen voor vermaak is gezorgd. Idem dito voor een bezoek aan de voorstelling Tuin van Holland, inclusief Hollandse hapjes, heuse Indische rijsttafel met nasi en saté en een dessert van hangop toe. Voor een avond waant iedere bezoeker zich op en top Hollander en gaat naar huis met een ervaring die langer beklijft doordat het alle zintuigen prikkelde.

Om die reden is er waarschijnlijk ook gekozen voor nu eens niet een stuk dat duidelijk zijn wortelen heeft in de Griekse mythologie, maar juist de roots van onze eigen geschiedenis behandelt. Het oudste, best lopende en daarmee wellicht het belangrijkste toneelgezelschap van Nederland is progressief en vernieuwend en sluit sinds het in 1971 in de Betuwe is opgericht onder een appelboom aan bij wat er speelt in de samenleving. Vraagtekens bij het nut van een avondvullende theatervoorstelling gewijd aan het inmiddels van vele kanten belichtte en misschien wel uitgekauwde thema over de Nederlandse identiteit kunnen daarmee worden geschrapt.

Theater Appel schijnt een positief licht op de zoektocht naar wat de identiteit van dat eigenzinnige volkje precies is, waarbij de overeenkomsten schaarser lijken dan de verschillen, kenmerken niet in lijstjes zijn te vangen en één gedeelde identiteit, zoals Máxima stelde, niet valt aan te wijzen. De manier waarop de in een identiteitscrisis verkerende Hollanders een avond volledig onder worden gedompeld in een bad van Hollandse geschiedenis, blijkt daarvoor de ultieme vorm.

BOEK Mevrouw Verona daalt de heuvel af: Een onomkeerbare afdaling naar het eindeloze donker

2010-04-25T12:27:00.004+02:00

Een onomkeerbare afdaling naar het eindeloze donker
Mevrouw Verona daalt de heuvel af – Dimitri Verhulst

Was deze recensie met de drieregelige zin begonnen die op deze zin zal volgen, dan was u al lang afgehaakt:
'Ergens, in de vele verhalenbanken die her en der zijn aangelegd om uit te kunnen putten wanneer de wereld een vertaling nodig heeft, moet de fabel zijn terug te vinden die ons zegt dat men bij zijn aankomst in het rijk der doden een kenmerk moet melden, slechts één, dat het hele voorbije leven typeerde.' Met het drie keer overlezen van deze zin, om uiteindelijk de betekenis ervan te achterhalen, begint Mevrouw Verona daalt de heuvel af. Schrijver Dimitri Verhulst kan het wel maken.

De Vlaamse schrijver en poëet Dimitri Verhulst heeft na zijn grote debuut De helaasheid der dingen (2006) gekozen voor het schrijven van een nog geen honderd bladzijden tellende novelle. Het verhaal dat hij hierin vertelt is die van een Mevrouw Verona op de laatste dag van haar leven. In het boek wordt beschreven hoe ze terugkijkt op de periode van haar bestaan die ze samen doorbracht met haar te vroeg gestorven grote liefde Meneer Pottenbakker. Het decor dat Verhulst hierbij heeft gekozen is hun huis 'die koekenblikken sieren kon' in het afgelegen en ingedutte Waalse dorpje Oucwègne. De terugblikken naar de tijd met haar echtgenoot zijn soms droevig, maar veelal gelukkig en beginnen in het boek bij het kopen van het huis op een van de drie bergen die het dorp telt: 'Hier kun je sterven, en hier kun je ongelukkig zijn. We zouden gek zijn dit huis niet te nemen.'

Mevrouw Verona heeft in de dag die in het boek wordt beschreven inmiddels de 82 bereikt. De heuvel waar ze de laatste twintig jaar alleen, maar meestal in het gezelschap van een aan komen gelopen hond heeft doorgebracht, is zo stijl, dat ze weet dat nog een afdaling voor haar de laatste tocht naar beneden betekent. Haar oude botten zouden door de marteling van een weg weer naar boven simpelweg bezwijken. Die dag besluit ze de tocht te gaan maken, zodat ze 's nachts, onderaan de berg, vredig kan sterven en eindelijk weer wordt verenigd met haar man in 'het eindeloze donker'.

Uit de beschrijving van het verhaal blijken dood en onvoorwaardelijke liefde de twee belangrijke thema's in het boek te zijn. Serieuze thema's die aan de hand van anekdotes over figuren en gebeurtenissen uit het dorp worden verteld. Doordat de dood duidelijk aanwezig is in het verhaal, bevatten gebeurtenissen die Verhulst beschrijft een stuk minder humor dan De helaasheid der dingen. Toch zijn er momenten die je doen grinniken. Dit komt dan niet zozeer door wat er gebeurt, maar door de manier waarop hij het beschrijft: 'Hoewel zijn vader zich op vrij jonge leeftijd had opgeknoopt, bezat Meneer Pottenbakker aandoenlijk weinig verstand van bomen.' Vooral het verband dat hij in deze zin maakt en de woorden die hij hier voor gebruikt, zorgen voor het krullen van je mondhoeken. De bloemrijke zinnen dragen in grote mate bij aan de waardering van het boek. Bloemrijke zinnen die de sfeer van het dorpje uitademen en dit voor u als lezer voelbaar maken: 'Het witte doek verdween nadat het zich had volgezogen met donkergele tabakswalmen, iets wat er overigens toe geleid had dat men de laatste zwart-witfilms hier in sepia bekeek,..'

In zijn lyrische manier van schrijven, gebruikt Dimitri Verhulst soms woorden waarvan ik niet wist dat ze bestonden. Soms omdat dit waarschijnlijk ook het geval is, soms omdat ze al lange tijd niet meer in de mond worden genomen en soms omdat ze alleen in het vocabulaire voorkomen van mensen met een wel ontzettend omvangrijke woordenschat, zoals bij Verhulst het geval is. Woorden zoals somptueuze, atavismen, pandoering, caoutchouc, kokkerullend, vergauweloosden en uitgevademd. Woorden die zo typerend zijn voor zijn stijl. Die je ogen dwingen om erop te rusten en ervoor zorgen dat in een ruk uitlezen niet mogelijk is.

Nog een oorzaak die je tijdens het lezen doet afremmen, zijn de af en toe buitensporig lange zinnen dit Verhulst gebruikt. De eerste van het boek is er zo een, maar het hele boek is doorspekt met ongewoon veel woorden tellende zinnen: 'Zes praktiserende gelovige, het hadden er zeven kunnen zijn zo wij hier niet iemand als Jean-Paul over het hoofd zagen, die weliswaar wekelijks zijn harige vingers in het wijwater dipte, maar uitsluitend de eucharistie bijwoonde om er de onvaste stemmen te begeleiden op zijn viool en zodoende kreeg waar het hem als vertolker van Bachs partita's zo schrijnend aan ontbrak: publiek.' Drie-en-zes-tig woorden! U zult dus wel het geduld moeten kunnen opbrengen om bij te blijven in de voortdurende stroom hyperbolen, metaforen en zinnen zonder eind. Maar als dit eenmaal is gelukt, dan blijkt het helemaal geen straf om nog eens terug te lezen wat er nu precies staat. En het doet u dan waarschijnlijk verbazen over de vindingrijkheid van de woordkeuze en manier om dingen te beschrijven.

Onduidelijk tijdens het lezen is soms het directe verband tussen de verschillende hoofdstukken. Sommige hoofdstukken zijn wat geforceerd aan het verhaal gekoppeld en ook van een gedicht halverwege het boek wordt de betekenis niet duidelijk. En dat is jammer, want doordat je de draad af en toe kwijt raakt tussen de verschillende gebeurtenissen, wordt dit een onnodige hindernis bij het banen van een weg door de doordachte zinnen.

Op een indirecte manier heeft Verhulst wel een duidelijke rode draad in het boek aangebracht, namelijk: bomen. Zo besluit Mevrouw Verona de heuvel af te dalen, omdat na twintig jaar het laatste houtblok tot as is versmeuld van de immense voorraad die Meneer Pottenbakker voor zijn dood voor haar heeft gehakt. Daarnaast blijkt dat haar man zich, net als zijn vader, aan een boom heeft opgeknoopt om een eind te maken aan zijn leiden door kanker. Ook zijn zowel de Meneer als Mevrouw muzikanten: zij pianist, hij cellist. Mevrouw Verona laat na zijn dood een cello maken die is vervaardigd uit de boom waaraan haar man zich had opgehangen. Bomen zijn zou je kunnen zeggen daarmee zowel de rode draad in het verhaal, als in het leven van Mevrouw Verona: 'De bomen hadden hun ringen, Mevrouw Verona gunde haar huid haar rimpels, de signaturen van al haar uren.’ (Nog één mooi citaat, omdat ik het niet laten kon). Dimitri Verhulst verwoordt hiermee de acceptatie van het ouder worden, oftewel Mevrouw Verona’s strijd met de heuvel waarvan ze onontkoombaar zal verliezen.

Het ene kenmerk dat Mevrouw Verona zal melden bij aankomst in het rijk der doden, dat haar hele leven typeert, blijkt te zijn dat honden steeds haar gezelschap hadden uitverkozen. Het kenmerk dat Dimitri Verhulst waarschijnlijk zal noemen is dat hij als schrijver vooral succes boekte door zijn mooie metaforische beschrijvingen en prachtig lyrische stijl. Mevrouw Verona daalt de heuvel af zou sterk aan dit kenmerk hebben bijgedragen.

FILM: Lebanon

2010-03-31T12:39:00.003+02:00

“Je ziet wat zij zien, je weet wat zij weten.” Samuel Maoz, regisseur van Lebanon, wil de bezoekers niet laten observeren wat er gebeurde tijdens de eerste oorlog met Libanon, maar ze er midden in zetten. “Ik wil ze de oorlog laten ervaren, laten ruiken, laten proeven, laten voelen. Want dat is de enige manier om het te begrijpen.”

Mijn recensie van de film Lebanon staat nu online op SAP.

EXPO: Hoofden - Kiki Lamers

2010-03-13T13:50:00.003+01:00

Op het online cultuurmagazine van Utrecht - SAP - staat een verslag van mijn bezoek aan de tentoonstelling Hoofden, van Kiki Lamers.

EXPO: Stof tot Nadenken

2010-03-13T13:43:00.002+01:00

EXPO

Op de cultuurwebsite van Utrecht - SAP - staat het verslag over mijn bezoek aan de tentoonstelling Stof tot Nadenken in het Centraal Museum gepubliceerd.

FILM My Queen Karo: Tussen water en wind

2010-02-24T04:04:00.007+01:00

MY QUEEN KARO
TUSSEN WATER EN WIND

In 1974 trekt de tienjarige Karo met haar vader en moeder uit Brussel naar 'het land waar alles kan'. Waar het in België onmogelijk is geworden om te kraken, bloeit in Amsterdam het krakerscircuit nog wel in al zijn hevigheid. Bloeien doet het echter niet alleen in My Queen Karo. Met de gepaard gaande ellende en tussen de vechtende en polygame volwassenen, probeert Karo haar hoofd boven water te houden.

De Vlaamse regisseur Dorothée van den Berghe, van de Vlaams/Nederlandse film My Queen Karo, koos niet voor niets deze roerende tijd uit de Amsterdamse geschiedenis als onderwerp van haar tweede film. Net als de hoofdrolspeelster verhuisde zij als kind van België naar Nederland omdat haar ouders zich aansloten bij de Amsterdamse krakersbeweging. Het perspectief dat zij voor de film koos is dan ook door de ogen van de tienjarige hoofdrolspeelster Karo. Volledig autobiografisch is de film echter niet volgens Van den Berghe.

Het verhaal dat in de film wordt verteld, speelt zich na een korte scène over de reis noordwaarts al snel af in Amsterdam. Een aanzienlijk deel van de film is gesitueerd in het grote kraakpand waar Karo met haar moeder Dalia en haar vader Raven deel uitmaakt van een commune die streeft naar een open cultuur met volledige gelijkheid. Het huis waarin ze wonen maakt zichtbaar deel uit van dit ideaal: de bewoners leven en slapen met zijn allen in één ruimte. Binnen de gemeenschap bestaat geen privacy en zijn er geen persoonlijke bezittingen. Bovendien kijkt geen kind er raar van op als ze spelen of wakker worden naast de liefde bedrijvende volwassenen, die met zijn tweeën of drieën hun genot beleven. De tienjarige Karo wordt hetzelfde behandeld als de volwassenen. Niet alleen wordt ze overal bij betrokken, ook krijgt ze problematieken op haar bordje waarvoor ze niet is opgewassen.

Zo moet zij voortdurend kiezen tussen de kant van haar vader of die van haar moeder. Vader Raven is groot voorstander van de revolutie die tot een herverdeling van het bezit zal leiden en tegenstander van de grote rol die geld in de samenleving inneemt. Moeder Dalia is eigenlijk alleen om de liefde voor haar man meegegaan naar Amsterdam en zorgt wel voor geld in het laatje met het maken van kostuums. De steeds grotere kloof tussen de idealen van haar ouders zorgt voor dilemma's waar ze geen antwoord op weet. Moet zij het bijvoorbeeld accepteren als haar vader een vriendin krijgt en bij hen komt wonen, ondanks de moeite die haar moeder daar mee heeft? En, moet Karo het Raven vertellen als ze erachter komt dat er door de afgesloten waterleiding weer water stroomt omdat Dalia stiekem geld betaalt aan de huiseigenaar?

Water keert overigens vaak in verschillende gedaantes en met verschillende functies terug in My Queen Karo. Karo bouwt een goede band op met de Oost-Europese hoer en onderbuurvrouw Jackie die haar leert zwemmen. Ze leert Karo zo iets te presteren dat iemand anders niet kan. Eindelijk heeft ze iets voor zichzelf: 'Zelf geleerd en helemaal alleen'. Het water is voor haar de enige mogelijkheid om te ontsnappen van de druk die op haar schouders wordt gelegd. Shots onder water doen alle rumoer van de mensen om haar heen verstommen. En als Raven ziet dat de streng gelovige zus van Dalia Karo probeert te dopen, laat hij hardhandig zien dat dit geheel tegen zijn overtuigingen indruist. Het bakje water waarin Karo haar egel Iglo bevriest illustreert net als de onderwatershots de mogelijkheid om te ontsnappen aan de wereld: 'Nu is het een beetje moeilijk, maar als het weer beter gaat, zal ik u ontdooien.'

Deze naïeve gedachten die vaker zichtbaar worden in de film, illustreren de kinderlijke kijk die Dorothée van den Berghe heeft gekozen voor de film. Een schommel en egel Iglo krijgen zo een belangrijke rol in de film. Dit geeft de film een intieme inkijk in de weinig onschuldige tijd die ze in Amsterdam beleeft. En tegelijkertijd verpakken de voor Karo belanghebbende eigendommen het verhaal met een laagje humor. Het buitengewoon goede acteerwerk van Karo (Anna Franziska Jäger), heeft daarnaast een groot aandeel in de kwaliteit van de film. Anna weet met een ongelofelijke puurheid volledig in de huid te kruipen van Karo. Ook Matthias Schoenarts, die eerder een rol had in Zwartboek (2006), is volledig geloofwaardig in zijn rol als de idealistische Raven die door zijn anarchistische ideeën blind is geworden voor hun averechtse uitwerking op zijn vrouw en dochter. En de engelachtige schoonheid van Deborah François past verrassend goed bij het stille water Dalia.

De regisseur Dorothée van den Berghe probeert met haar film de kijker geen oordelen in de mond te leggen. Enkel heeft zij een een beeld proberen te schetsen van de periode die zij net als Karo doorbracht in een commune. Voor de situatie waarin we ons nu in Nederland bevinden en die in de jaren '70 valt beiden wat te zeggen. Voor anno nu, waarin we meer zekerheden hebben, maar waar we voornamelijk en in ieder geval op de eerste plaats bezig zijn met onze eigen bestaan zo gerieflijk mogelijk in te richten. En voor anno de provo-periode waarin het anarchistische idealen bloeiden, die voor velen geen zekerheden en houvast boden, maar wel van een meer politiek bewustzijn en creativiteit getuigden.

In een interview met ELLE zei Rob Wijnberg, filosoof, columnist en essayist, dat hij logica probeert te vinden in wat hij niet denkt. En dit, deze filosofie van het wat en waarom van andermans handelingen, in tegenstelling tot het afwijzen of accepteren ervan, zie je ook terug bij de regisseur van My Queen Karo. Niet zo zeer wil zij je de bioscoopzaal uit laten gaan met als doel je een oordeel te doen vormen over het goed of het kwaad van de draaikolk waarin Karo soms stuurloos dobbert, soms zelfs kopje onder gaat, maar ook vaak knap weet te navigeren. Meer probeert zij je visies en voorkeuren aan te reiken, die je helpen de tijd te duiden, zonder daar een duidelijk waardeoordeel op te plakken. In dit doel is de Vlaamse regisseur Dorothée van den Berghe met dit mooie plaatje van een film meer dan geslaagd.

FILM Das Weisse Band: Geen kwestie van zwart en wit

2010-02-16T11:41:00.009+01:00

(under construction)
FILM

Ik weet niet zeker of het verhaal dat ik jullie vertellen wil in alle details overeenstemt met de waarheid, maar toch geloof ik dat ik het relaas van de eigenaardige gebeurtenissen in ons dorp vertellen moet, omdat deze mogelijk een licht kunnen werpen op de ontwikkelingen van ons land.

In Das Weisse Band begint de stem van een bejaarde man met deze zin het verhaal over zijn jongere jaren. Hij vertelt het verhaal dat in de film, met in Duitsland als ondertitel Ein Kindergeschichte, wordt vertelt. Het verhaal speelt zich af in een Noord-Duits dorp aan het begin van de twintigste eeuw, waar de verteller de kinderen in het dorp lesgeeft. Hij vertelt over de kindertijd van de generatie die, eenmaal volwassen, het Derde Rijk zou bevolken. De verschrikkingen van de twee wereldoorlogen waarin Duitsland een prominente rol gaat spelen liggen dan nog in het verschiet. Het protestantse dorp Eichwald waar het verhaal zich afspeelt wordt in deze tijd net voor het uitbreken van de eerste wereldoorlog geconfronteerd met een reeks onverklaarbare misdaden. Het eerste voorval is te zien in de openingsscene waar een dokter te paard struikelt over een gespannen draad over de weg; hij belandt met ernstige verwondingen in het ziekenhuis. Daarna worden een voor een meer bewoners van het dorp getroffen door de geweldplegingen.

Das Weisse Band is echter verre van enkel een zoektocht naar de dader. De film zet een prachtig beeld neer van een Duits dorp met haar rangorde van klassen en standen, vol regels, controle en bescherming. Bovenaan de ladder zien we de broodmeester; de baron, samen met zijn vrouw de baronin en hun kind. Zij voorzien nagenoeg het hele dorp van brood op de plank. De macht deelt de grootgrondbezitter samen met het gezag van de dominee. Daarnaast zien we personages van notabelen als de dokter en de rentmeester. Onderaan de ladder bungelen de boeren en de overige bewoners zoals de verteller; de leraar van het dorp en zijn vlam Eva, het kindermeisje van de baron.

De personages zijn stuk voor stuk met zulke grote overtuigingskracht neergezet, dat de film je volledig meesleept. Regisseur Michael Haneke doet met zijn oog voor detail een doosje open waarin ieder personage wordt voorzien van zijn eigen volledig uitgewerkte karakter. Zo is de vroedvrouw van de kinderen van de dokter na de geboortes van zijn kroost niet meer vertrokken. Ze neemt voor hen de rol in van de moeder die in het kraambed is overleden. Verder kom je over haar te weten dat ze een gehandicapt kind heeft gebaard van de dokter, dat ze uit haar mond stinkt door een maagzweer en te zien is de rigide relatie die ze met de dokter heeft. In dialogen tussen de twee wordt dit expliciet gemaakt: “Als ik seks heb denk ik aan iemand anders, iemand die knap is en minder slap vel heeft. Je hebt me altijd doen walgen. Kun je niet gewoon sterven.”

Het warse en de ontevredenheid ligt er dik bovenop. De woordenwisselingen tussen de de dokter en de vroedvrouw, maar ook tussen andere personages getuigen niet van eeuwigdurende romantiek en onvoorwaardelijke liefde. Des te meer is de hatelijkheid en het noodgedwongen vastzitten in een stramien voelbaar. De hypocrici van een dominee die staat voor een strenge normering met schuld en boete, maar tegelijkertijd zijn dochter verkracht. Al dit hooghouden van de schone schijn veroorzaakt een bedrukt gevoel bij de kijker.

Samen met de perfectie waarmee de karakters zijn uitgewerkt, zorgt de mise-en-scene nog eens voor een verhoging van de overtuigingskracht waarmee de film is neergezet. Het ontbreken van muziek in de film, versterkt bijvoorbeeld de soberheid waarin de personages leefden en de leegtes binnen in hen. En het decor is daarnaast zo tot in puntjes verzorgd, dat het voor de kijker moeilijk voor te stellen is dat de zwart-witfilm echt in 2009 is opgenomen en niet een kleine eeuw daar voor.

Niet voor niets is Das Weisse Band genomineerd voor twee oscars, waaronder voor beste niet-Engelstalige film. De prijs sleepte daarnaast al een dertiental prijzen binnen, en niet de minste. De meest prestigeuze prijs die Michael Haneke won is de grootste prijs voor de artistieke film; de Gouden Palm. Haneke reageert over al dit lof overigens nuchter: “Wakker blijven voor het gala? Ik kijk het weerbericht, en verder niks. Dat is geen grap, hoor. Het weerbericht is het enige televisieprogramma dat zo af en toe waar is.”

Michael Haneke maakte eerder prijswinnende en ook onder het bioscooppubliek succesvolle films. Bekend is de in Oostenrijk opgegroeide Duitse filmmaker van Funny Games U.S. (2007) en La Pianiste (2001). Wat in deze eerdere films een prominent thema is en wat ook in Das Weisse Band een rode draad door het verhaal is, is het prequere evenwicht tussen schuld en onschuld, tussen goed en kwaad. Buiten dat de film in zwart-wit is uitgevoerd, worden alle andere ongeschijnlijke tegenstellingen ter discussie gesteld. Antwoorden over wat goed en wat slecht is geeft Haneke niet. Het oordelen daarover laat hij over aan de kijker door in zijn films veel ruimte vrij te houden voor interpretatie. Net als in eerdere films zit ook Das Weisse Band vol leemtes, die de kijker zelf maar moet invullen. Zo heeft de film een open einde, waardoor de regisseur die filosofie en psychologie studeerde ervoor zorgt dat de film na het kijken meer vragen oproept dan beantwoordt.

De titel van de film verwijst naar de witte linten die de domineeskinderen verplicht moesten dragen. Zo werden de kinderen naast de lijfstraffen met de linten gestraft, doordat ze anderen moesten herinneren aan de zondige staat van de kinderen. Het wit staat symbool voor reinheid en onschuld. Maar valt zwart te bestrijden met wit? Is goed en kwaad zo makkelijk te definieren? Bestaat er zoiets als kinderlijke onschuld en valt het doen van kwaad goed te praten? Das Weisse Band weet deze dillema’s overtuigend te verbeelden en laat zien dat er tussen zwart en wit duizenden verschillende grijstinten zitten. Het vertelt een verhaal over een ogenschijnlijke onschuldige generatie die tot niet in te schatten daden in staat blijkt te zijn. Aan eenieder om te bepalen wie hiervoor valt aan te rekenen.

EXPO Lingam: 122 vruchtbaarheidssymbolen

2010-02-16T11:23:00.006+01:00

EXPO

Op de cultuurwebsite van Utrecht - SAP - staat het verslag over mijn bezoek aan de tentoonstelling LINGAM in het Catharijneconvent gepubliceerd.

"Phallus" (Huub Kortekaas)

Wat bintje echt?

2010-01-23T13:20:00.002+01:00

Opdracht: Bedenk een crossmediaal concept voor CelaVita.
Resultaat:

Viral Video

Yatta Media & Design bedacht voor de nieuwe Celavita campagne een concept dat in vier woorden samen te vatten is: ‘De aardappel als bindmiddel’. Deze hoofdgedachte heeft een dubbelzinnigheid in zich die erop duidt dat de aardappel als bindmiddel kan worden toegepast in al uw soepen en sauzen voor de maaltijd, maar ook als bindmiddel van mensen kan dienen. Ze willen deze dubbelzinnigheid gebruiken om een groter doel te bereiken, namelijk dat het concept mensen samenbrengt. Deze slogan was het beginpunt van waaruit zij hun 'Big Idea' hebben uitgewerkt.

Humor en een maatschappelijke actuele kwestie zijn in de campagne aan elkaar verbonden. De kwestie die ze aankaarten is de constatering dat we in een wereld leven waarin we steeds meer digitaliseren. Allemaal lijken we een steeds bredere sociale contactenkring te creëren online. Dit gebeurt op sociale netwerksites als Hyves en Facebook, maar de vraag die daarbij gesteld kan worden is in hoeverre we door deze digitalisering dan eigenlijk nog écht samen zijn?

Yatta Media & Design wil mensen daarom bewust maken van het belang van weer werkelijk fysiek met elkaar samenkomen. Dit willen zij bereiken door mensen meer gezamenlijk te laten eten, iets wat tegenwoordig minder vanzelfsprekend is. De beoogde doelgroepen zijn alleenstaande mensen en studenten, maar ook vriendengroepen. Eigenlijk iedereen die behoefte heeft aan samen eten met vrienden en familie.

Stopmotion over De Eetplanner

Banner naar www.eetjemee.nl

Boomerangkaart www.eetjemee.nl

Boomerangkaart II

NIET NORMAAL DIFFERENCE ON DISPLAY

2010-01-11T09:51:00.011+01:00

RECENSIE: EXPO

NIET NORMAAL DIFFERENCE ON DISPLAY
Totaalconcept rondom het normaliteitsbegrip in onze huidige samenleving

En meisje met anorexia die alleen gratis aangeboden eten eet en botoxvrouwen die praten over innerlijke schoonheid. Het invalide natuurkundige genie Stephen Hawking, boven op een berg letterlijk op een voetstuk geplaatst en een kickboksend standbeeld zonder arm en zonder been. Een greep uit de antwoorden van beeldend kunstenaars op de vragen: wat is normaal en wie bepaalt dat? En: wat is de norm en wie voldoet daaraan?

Een bezoek aan de tentoonstelling in de Beurs van Berlage begint al bij het bezoek aan de website. Het beginscherm geeft je de keuze om te kiezen tussen de knoppen ‘normaal’, waarbij wordt getest hoe normaal je bent, of ‘niet normaal’ waarachter de website van de tentoonstelling schuil gaat. De test bestaat uit vragen die gerelateerd zijn aan de kunstwerken die te zien zijn bij de tentoonstelling. Zo wordt de vraag gesteld hoeveel pillen je gemiddeld slikt. In de Beurs van Berlage is het confronterende totale aantal pillen uitgestald die een doorsnee Nederlander gemiddeld tot zich neemt.

Eenmaal aangekomen in De Beurs van Berlage, valt allereerst het grote aandeel visueel materiaal op. Dit overvalt en aanvankelijk is het daarom lastig om de samenhang te ontdekken tussen de verschillende kunstwerken. Maar als je de tijd neemt om je een voor een te verdiepen in de kunstwerken en de begeleidende teksten leest, dan wordt de rode draad goed zichtbaar. En blijkt juist dat de kunstwerken, waaronder van grote kunstenaars als Marlene Dumas, Viktor&Rolf, Marc Quinn en Damien Hirst, via verschillende media met elkaar verbonden zijn en een totaalconcept vormen. Zo zijn er naast de tentoonstelling en de website, ook debatten, lezingen en een educatief programma georganiseerd. En is er een samenwerkingsverband met het Dolhuys, nationaal museum van de psychiatrie in Haarlem.

Niet Normaal bespreekt een thema dat ieder mens en in ieder geval mijzelf veel bezighoudt. Een dilemma tussen een kritisch individu willen zijn die zich onderscheid van de massa, maar er tegelijkertijd toch ook niet te ver bovenuit willen steken. Een angst om under- of overdressed op een feestje aan te komen. Kortom een wens om niet buiten de boot te vallen op basis van validiteit, uiterlijk of status, want perfectie is de norm. De tentoonstelling, de lezingen en de website zijn zeker een bezoekje waard. Het bezoeken van de tentoonstelling doet je relativeren. ‘Normaal’ is maar een norm. De moraalridderende gedachte die na afloop bij me op kwam is ‘de massa die je veracht telt er altijd eentje meer dan je dacht’.

Wat: De tentoonstelling van Niet Normaal
Waneer: Van 16 december 2009 tot en met 7 maart 2010
Waar: Beurs van Berlage, Amsterdam
Toegang: € 11,-, of €7,50 voor CJP- en Museumjaarkaathouders.

Marieke van Schoonhoven Schrijft...115 modellenbiografieen.

2009-11-08T15:41:00.004+01:00

Als bijbaantje de afgelopen maand heb ik voor de onlangs gelanceerde website fashionnewz.nl meegewerkt aan een database met de 2000 grootste topmodellen van de wereld. Ik schreef van Nadia Sycheva tot Rosie Huntington-Whiteley en alle Naomi Campbells en Oostblok Olga's daar tussenin. En schreef ik het profieltje van de populaire Agyness Deyn hieronder:

Agyness Deyn werd als Laura Hollins geboren in Lileborough, een klein plaatsje in Engeland. Als ze op haar zestiende een modellenwedstrijd wint, maakt ze eerst haar school af en begint haar modellencarriere pas drie jaar later. Vanaf dat moment gaat het balletje voor haar ontzettend snel te rollen.

In mei 2007 siert ze samen met onder andere Doutzen Kroes de cover van Vogue USA als de nieuwe generatie topmodellen. In de tussentijd is ze het gezicht in campagnes van ondermeer Anna Sui, Blugirl by Blumarine, Burberry, Shiseido, Giorgio Armani, Paul Smith, Reebok en Vivienne Westwood. Ook staat ze op de cover van verschillende grote tijdschrijften zoals de Franse, Engelse en Italiaanse Vogue, the Observer Women, Grazia, TIME life&style, Harper's Bazaar, en tal van andere internationale magazines. Daarnaast loopt ze shows voor alle denkbare ontwerpers en is ze de muze van ontwerper Christopher Bailey.

Kenmerkend voor Agnes is haar tomboy-uitstraling door haar korte blonde kapsel en stoere outfits. Een look die ze zichzelf al van jongs af aan aanmeet: "I’ve had short hair since I was 13, and when I was 17, I had a skinhead." Haar looks worden in de media omschreven als "een kruising tussen Jackie O. en Debbie Harry met een vleugje Stevie Nicks.” Ze wordt uitgeroepen door Glamour tot een van de zeven mensen "Who Will Change Your Style". The New York Times schrijft in februari 2008 dat haar kapsel en uitstraling invloed hebben op het modebeeld. Naast model is ze nu dan ook stylicoon en wordt ze daarom vaak vergeleken met Kate Moss.

Naast model en stylicoon streeft ze ook carriere als zangeres na. Voor de band Five O'clock Heroes zingt ze het liedje 'Who' in en is ze te zien in de clip. Ook haar bedpartners zijn muzikaal, ze heeft relaties gehad met Josh Hubbard van de band The Paddingtons, Albert Hammond Jr. van The Strokes en Miles Kane, zanger van The Last Shadow Puppets en Rascals.

Momenteel staat Agyness model voor Anna sui Cosmetics en staat ze op style.com op de eerste plaats van populaire modellen.

Agyness en Five O'clock Heroes - Who

Who

FIVE O’CLOCK HEROES | MySpace Video

PLUG-IN / THE DECKS

2009-10-26T11:56:00.005+01:00

Er is een eind gekomen aan zwoele zomeravonden met vakantieliefdes, de terrasjes zijn opgedoekt en er moet weer worden nagedacht over wat allemaal aan te trekken alvorens je stulp te verlaten. Maar de afloop van de komkommertijd betekent uiteraard een nieuw seizoen. Even goed met broeierige avonden, zij het binnen. Het is inmiddels al weer een aantal weken geleden, maar een goed voorbeeld hiervan was de eerste editie van Plug-In, afgelopen 30 september in het SJU-huis.

Aan de succesvolle open-micsessie Rijmtijd elke laatste woensdag van de maand, die in zijn driejarige bestaan een behoorlijke reputatie in Utrecht heeft opgebouwd, is een eind gekomen. Maar zoals de nu van de bomen vallende blaadjes in de lente vervangen worden door nieuwe, zo wordt het hiphopstokje door volwassen geworden Rijmtijd doorgegeven aan een kersvers concept. Niet uit gebrek aan talent, maar juist om al dit talent meer de ruimte te geven. “Het niveau bij Rijmtijd was heel hoog en dat is natuurlijk goed, maar de keerzijde daarvan is dat de huisband en een aantal MC’s heel getraind werden in de Rijmtijd-formule, waardoor de drempel voor een beginnend MC of muzikant soms te hoog werd. Dat is iets wat zeker gaat veranderen bij Plug-In”, aldus organisator Dillektonik.

Reden genoeg voor mij en m'n vaste danspartner om te kijken of die verandering inderdaad te merken is. Na bij binnenkomst in het SJU de trap te zijn afgedaald, komen we de kelder binnen waar het erg gevarieerde publiek al behoorlijk is binnengestroomd: van rastafari tot meisje zoals ik. Het thema van deze eerste editie is The Decks, waarin een dj-battle centraal staat. Oftewel een strijd om eer en trots tussen DJ Mseize en Prace, met als scheidsrechter Pax (van hiphopduo Pax & Pry en Kyteman). Beïnvloed door de muziek beschildert kunstenaar Insu-Inglu een doek dat na afloop gewonnen kan worden. Verder zijn er MC’s: Master Surreal, Meester T, Tivo, Klap van de Molen en is er de Plug-In-Play huisband Black Label.

Na een avond vol turntablism, beatjuggling, smooth dansmoves van onze kant en nog een spontaan ontstane freestylin’ op straat tussen een anonieme dame en Reazun uit Kytemans hiphoporkest, lopen m'n homie en ik naar huis. Ik weet niet wie de dj-battle die avond heeft gewonnen, maar wel dat de sfeer die er hangt top is en dat we er dus volgende maand weer bij zijn. We zijn het er namelijk allebei volmondig over eens: HipHop is AAN!

Wat: Hiphopimprovisatie-avond
Waar: SJU
Wanneer: Elke laatste woensdag van de maand
Tijd: 21.00u
Toegang gratis

Upload Cinema: For Members Only

2009-09-15T17:26:00.011+02:00

Dear Marieke,We are happy to offer you a membership of Upload Cinema, a film club that brings the best of the web to the big screen. Every first Monday of the month, a fresh programme of inspiring and entertaining internet shorts is screened at De Uitkijk Film House in Amsterdam. Each month there’s a new theme. The audience can submit videos; an editorial team selects the best. Please click here to accept your membership. You will be given a personal number you can use to book your seats. And once you're a member, you can invite friends to join too!

Filmhuis de Uitkijk in Amsterdam was in 2008 de eerste die Youtube-bioscoopavonden organiseerde. Imiddels zijn ook Cinerama in Rotterdam en Filmhuis Den Haag aangesloten bij Upload Cinema. A.s. 5 oktober wordt, door een uitnodiging van mijn oom, de eerste keer dat ik naar een youtube-filmpjesavond ga.

De organisatie stelt dat het web de film verandert: 'Niet alleen de manier waarop film gedistribueerd wordt, maar ook de manier waarop film wordt geproduceerd. Het hele interactieve proces van maken, mixen, kiezen, uploaden, commentarieren, aanraden en reageren is wat daadwerkelijk voor de revolutie in de industrie zorgt.

'Zo willen ze met het organiseren van de filmavonden het maken en delen van films, dat een steeds socialere activiteit wordt, uit de huiselijke omgeving halen. Weg van het internet met zijn kleine schermpjes, naar een ruimte voor collectieve ervaringen: de bioscoop. Er is daarmee sprake van crossmedia, omdat de traditionele film en de web 2.0 film elkaar ontmoeten. Ze maken gebruik van elkaar en versterken elkaar.

Daarnaast is de manier waarop ze dit nieuwe concept aan zo veel mogelijk man proberen te brengen erg crossmediaal te noemen. Ze maken namelijk gebruik van mond-tot-mondreclame. Een manier van reclame maken die volgens crossmediaexpert Indira Reynaerts het meest effectief is omdat het door consumenten als de meest betrouwbare manier wordt gezien. De enige manieren waarop je een lidmaatschap kunt vergaren zijn dan ook door uitgenodigd te worden: door de organisatie zelf, of door een vriend, of door zelf een filmpje in te sturen. Hierdoor ontstaat bij de bezoekers een gevoel van exclusiviteit. Niet iedereen kan immers zomaar plaatsnemen op de rode, pluche zetels.

Het persoonlijke karakter van de avonden zit hem dus in het passeren van de entree dat voorbehouden is aan enkel leden. En daarnaast ontstaat er een binding met de kijker doordat deze zelf de mogelijkheid krijgt zijn creatie op het grote doek te laten zien. De consument zelf maakt kans gezien te worden door een groot publiek. Weliswaar is zijn bereik kleiner dan op het internet, maar nog steeds is het mogen uitzenden via een fysiek podium een eer.

Het thema van de volgende YouTube-avond op 5 oktober is Hollandse Helden, een programma dat wordt gepresenteerd in samenwerking met het Nederlands Film Festival. Dus...als je geinteresseerd bent stuur een filmpje in of vraag mij je uit te nodigen!

What's in the box is een YouTube-filmpje dat bekendheid kreeg door zijn speciale special effects. Zo speciaal dat de maker door Hollywood gebeld werd en vervolgens door DWDD om erover te vertellen.

Nietzsche en Kant lezen de krant – Rob Wijnberg

2009-07-15T19:26:00.000+02:00

“De paradox van de informatiemaatschappij waarin wij leven en waarin nieuws alomtegenwoordig is, blijft toch wel dat onze nieuwsgierigheid er een beetje door is verstomd. En dat is jammer.”
Rob Wijnberg probeert met 'Nietzsche en Kant lezen de krant' die nieuwsgierigheid weer op te wekken: 'Er moet meer diepgang, in het nieuws, die verder gaat dan de mening van de dag.'

In een zestal verschillende categorieën onderverdeeld, heeft Rob Wijnberg 51 betogen gebundeld, die hij het afgelopen jaar voor NRCnext heeft geschreven. De artikelen gaan onder andere over verschillende thema’s als vrijheid, seks of identiteit, maar volgen allen dezelfde formule. Wijnberg behandelt een actueel thema en koppelt daar een filosoof Nietzsche, Kant of een jongere collega zoals Richard Rorty aan vast.
De ergernis van Wijnberg, dat er wel wordt gevraagd naar iemands mening, maar niet naar waar die mening vandaan komt, probeert hij zo weg te nemen.

Een leuk voorbeeld is de analyse over de politiek van Wouter Bos in 'Waarom Wouter Bos een film zou moeten maken'. Hij start met het gegeven dat Bos nog wel eens een draaikont wordt genoemd en daardoor niet geloofwaardig overkomt. Vervolgens kijkt hij naar wat voor soort politiek hij dan eigenlijk bedrijft. En hij concludeert aan de hand van onderzoek van filosoof Richard Rorty dat je vandaag de dag niet meer ethiek, maar moraal moet verkopen in termen van verbeelding. Mensen gevoelig maken met een film, zoals Thieme en Weelders al doen. Dus stemmen haal je niet meer binnen met argumenten of logica, maar met beeldpolitiek. En zo hebben veel van zijn artikels in het begin een wat vreemde stelling, maar denk je aan het eind ervan 'Goh, daar zit eigenlijk wel iets in'.
oke

De pas 26 jaar jonge Rob Wijnberg studeerde filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Erg knap is het hoe een nog zo'n jong iemand zo overtuigend zijn analyses schrijft. Het inspireert en het is daarnaast een leuke en gemakkelijke manier om met filosofie in aanraking te komen. Daarnaast geeft het inzicht in actuele gebeurtenissen die zich in Nederland afspelen. Het geeft beter begrip van het nieuws, dat meer filosofische wortels heeft dan je op het eerste gezicht zou denken.
Enig minpunt is, dat het door het actuele karakter het boek over een paar jaar waarschijnlijk voor een groot deel is verjaard. Tot dan hoef je je op een familiefeestje met een opmerking over Wilders niet meer te beperken tot zijn kapsel, maar kun je uiteenzetten waarom zijn visie typisch positivistisch is.

Essay: Is alles van waarde weerloos?

2009-06-24T17:08:00.009+02:00

Is alles van waarde weerloos?
Onschatbare waarde in het tijdperk van de kopieerkunstenaars

Inleiding

Het Prado Museum in Madrid heeft veertien van zijn grootste meesterwerken, waaronder het bekende drieluik ‘Tuin der Lusten’ van de Nederlandse schilder Jheronymus Bosch, middels computertechnologie toegankelijk gemaakt via Google Earth. Het museum heeft de kunstwerken ingescand, dermate gedetailleerd dat je achter je computer het schilderij zo ver kunt inzoomen dat de verfvegen en de craquelure op het vernis van het schilderij te zien zijn. De afbeeldingen bestaan uit ongeveer 14.000 miljoen pixels. Ter illustratie is dit 1.400 keer meer gedetailleerd dan een toch al geavanceerde 10 megapixel digitale camera. [1]
De directeur van het museum, Miguel Zugaza, zegt dat de voornaamste reden voor het inscannen van de schilderijen is om de kwaliteit van het gedane restauratiewerk te kunnen toetsen. Daarnaast is het voor de kunstliefhebber handig om bij een schilderij als dat van Bosch eens rustig alle details te kunnen bekijken. Details die je altijd over het hoofd zult blijven zien, of zelfs zo microscopisch zijn dat je ze niet met het blote oog kunt zien in fysieke aanwezigheid. Wat hij echter ook zegt is dat hij er zeker van is dat het origineel op deze wijze niet vervangbaar wordt:

"This shows you the body of the painting, but what you won't find here is the soul. You can only find that by looking at the original."[2]

Hij stelt dus dat er zoiets is als een ziel in een origineel kunstwerk zoals die van Jheronymus Bosch. Een ziel die er voor zorgt dat alleen die ene originele versie ervan in de loop der jaren zo’n onschatbare waarde heeft gekregen. Een waarde die schijnbaar onaantastbaar is.

In dit eindpaper zal aan de hand van verschillende filosofen, kunstcritici, een dichter, en mijn eigen ervaring geprobeerd worden een beeld te schetsen van wat waarde is en in het bijzonder de waarde van een kunstwerk. De directeur van het Prado lijkt namelijk over een ander soort waarde te praten dan het prijskaartje dat aan een schilderij hangt en een waarde te bedoelen die dieper zit dan de fysieke aanwezigheid van de combinatie van verf en doek. Een origineel kunstwerk heeft volgens hem een onschatbare waarde die het door zijn geschiedenis heeft verkregen.

Is het zo dat alleen een origineel werk een ziel bezit? Hoe zit dat dan met reproducties? Is het zo, zoals Walter Benjamin beweert, dat alleen een origineel werk aura heeft en dat bij een reproductie door gebrek aan geschiedenis, de waardedaling gelijk staat aan het verdwijnen van het aura? Anton Zijderveld trekt dit gegeven breder en geeft als antwoord dat door het vaak herhalen van woorden, maar ook in de kunst en nog veel breder in het hele bereik van de cultuur, dat hij omschrijft als het totaal van ons denken, handelen en voelen, er clichés ontstaan. Hierdoor worden ze van hun ware betekenis of waarde/zin ontdaan en overwoekerd door hun gebruik of functie.

Jos de Mul schrijft dat met de komst van nieuwe media, reproducties van kunstwerken geen letterlijke kopieën meer zijn, maar nieuwe originele werken, digitale recombinaties. Het aura doet dus weer opnieuw zijn intrede in het kunstwerk omdat het een ‘nieuw’ origineel werk is. Klopt dit, of is het eerder zoals Robert Hughes stelt dat dit leidt tot experimentele kunst die alleen het nieuwigheidje op zichzelf tot doel heeft? En dat deze cultus van het nieuwe alsnog inflatie van betekenis en dus waarde tot gevolg heeft?

Na deze verkenning van de begrippen aura en cliché zal besproken worden dat het waarde toekennen van kunst problematisch is, zeker nu die waarde de afgelopen decennia steeds meer in geld wordt uitgedrukt. Dit is problematisch, omdat sommige dingen in het leven volgens onder andere kunstcriticus Robert Hughes nu eenmaal van onschatbare waarde zijn. Wie of wat is het dat bepaalt dat het één meer waarde heeft dan het ander?
Thompson stelt ook dat de waarde van kunst alleen nog maar wordt bepaald door de markt.

Een gedicht van de dichter Lucebert: ‘De zeer oude zingt’, is ten slotte een goed voorbeeld van mijn eigen ervaring ter illustratie van hetgeen in dit eindpaper als theorie is behandeld.

Waarde als thema in de filosofie

Het begrip ‘waarde’ dat in dagelijks gebruik nogal eens in de mond wordt genomen lijkt op het eerste gezicht een helder begrip. Tijdens het steeds verder uitbreiden en uitwerken van dit eindpaper, bleek het begrip ‘waarde’ zich te ontwikkelen tot het hoofdthema van mijn verhaal. Niet alleen raken de hier besproken thema’s aan dit begrip, veel thema’s binnen de filosofie houden zich bezig met de inhoud en duiding van het begrip waarde. De reader van de cursus Filosofie van de Media en Communicatie hoeft er maar op na geslagen te worden en nagenoeg alle besproken thema’s blijken zich te verhouden tot ‘waarde’. Allereerst staan de belangrijke stromingen binnen de cursus – het autonoom subjectivisme, het sociaal constructivisme, de actor-network theory, het technologisch interactionisme en het technologisch determinisme - voor de mate waarin er waarde moet toegekend worden bij technologische ontwikkelingen aan dan wel het individu, sociale factoren, de techniek of een wisselwerking hiertussen.
Daarnaast is bij elk thema wel een verband te leggen met het begrip ‘waarde’. Zo staat bij het thema Autonomie en determinisme centraal of niet alleen mensen maar ook dingen, zoals technologische artefacten, als morele actoren kunnen worden beschouwd. Dus dat aan hen dezelfde waarden als aan mensen moet toegekend worden. Moraliteit in het thema Ethiek/poltiek waar het draait om normen en waarden raakt helemaal aan het centrale begrip ‘waarde’. Gelden op het World Wide Web dezelfde normen en waarden als in de ‘echte wereld’?
Ook Derrida kwam aan bod, die het verschil in waarde tussen orale en schriftelijke taal bespreekt.
Bij het thema Tussen lichaam en geest kan als belangrijk vraagstuk gesteld worden: Wat is de waarde van het mens-zijn? Wanneer is iets een mens, cyborg of machine en wat maakt onze ervaringen de moeite waard?
Belangrijk verder is of de ontwikkelingen die zich voordoen rondom de media en communicatie vooruitgang betekenen, of juist verval. Jan-Hendrik Bakker beschrijft in de tekst 'Aan gene zijde van de Gutenberg Galaxy?' rondom het thema Tussen authenticiteit en vervreemding dat er twee krachten zijn die het klassieke lezen onder druk zetten: multimedialiteit en interactiviteit. Is de verbeeldingskracht die wij hebben bij literatuur waardevoller dan bij elektronische simulaties? En daarnaast, zorgen de technologische ontwikkelingen voor een verschuiving van de waardering van dingen? Is het zo dat we alles steeds meer draait om onszelf. Om het op een zo efficiënt mogelijk manier ons eigen gewin te behalen? Of moeten we streven naar ‘focale’ praktijken waarin we werkelijk stilstaan bij de dingen die we doen, omdat dit waardevol is voor de kwaliteit van ons leven.[3]

De centrale vraag in dit eindpaper zal zijn:
Wat is de relatie tussen herhaling (in de vorm van clichés) en het verlies van waarde? En hoe uit zich dat, zowel in theorie als in de praktijk van alledag?

Het aura als waarde
Criticus en filosoof Walter Benjamin ontwikkelde in zijn bekend essay ‘Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid’ al in 1936 een theorie over de invloed van de industrialisering op de beeldende kunst. In de romantische opvatting is een kunstwerk iets unieks en eenmaligs: een Mona Lisa kan niet twee keer precies hetzelfde worden geschilderd.[4] Hij stelt dat hoewel een kunstwerk in principe altijd reproduceerbaar is geweest, met de komst van mechanische reproductietechnieken de kwaliteit erg is verbeterd en de mate waarin erg is bevorderd. Zo heeft de boekdrukkunst, de technische reproduceerbaarheid van het schrift, in de literatuur een enorme verandering teweeg gebracht.[5] Echter, zo stelt Benjamin, zelfs aan de meest volmaakte reproductie ontbreekt één essentieel ding: het 'het hier en nu' van een kunstwerk: zijn unieke bestaan op de plaats waar het zich bevindt.[6] En het is volgens hem deze onherhaalbaarheid en dus uniciteit die in belangrijke mate het kunstwerk zijn waarde toekent.

Benjamin noemt dit onvervangbare en onherhaalbare aspect het ‘aura’.
Met de opkomst van technologische reproductiemiddelen zoals de grammofoon, de fotografie en de film kan een kunstwerk echter willekeurig vaak in volmaakt identieke uitvoering worden herhaald.[7] Bij een foto kun je je afvragen welke van de veelheid aan afdrukken de ‘echte’ is, maar dit heeft geen enkele zin.[8]
Deze reproduceerbaarheid verwoest volgens Benjamin het aura van het werk.[9]
Het aura bestaat, zo stelt hij, uit zijn uniciteit en distantie. Dat wil zeggen dat we het werk ervaren en zien als iets unieks. En wat betreft distantie kunnen wij het werk niet meenemen om thuis te bewaren. Als derde element van het aura noemt Walter Benjamin de duur. Hij geeft hiermee de historie van het werk een belangrijke rol in de waarde van een schilderij. De duurzaamheid van het schilderij door uniciteit en distantie is een essentieel deel van het aura die de verandering in de tijd overstijgt.[10]

Benjamin argumenteert dat mechanische reproductie de drie dimensies van het aura vernietigt. Er is geen sprake meer van uniciteit, omdat een reproductie van een schilderij van Van Gogh niet langer uniek is. Ook is er geen distantie meer, want we kunnen de reproductie massaal aanschaffen en voor lange tijd in onze woonkamer hangen. Toch bezit deze reproductie geen werkelijke duur: als we uit zijn gekeken op het ‘schilderij’, dan kunnen we het gemakkelijk inwisselen voor een andere reproductie. Reproducties, kunstwerken zonder aura, worden op den duur altijd vervelend.[11]

Hij is echter niet rouwig om dit verlies van aura. Het maakt namelijk volgens Benjamin een radicaal andere manier van kunst mogelijk. Het aura van een kunstwerk is volgens hem een quasi-religieuze visie op kunst. Kunst heeft bij dit l’art pour l’art geen ander of hoger doel dan zichzelf. De technologie daagt deze burgerlijke opvatting uit en maakt een fundering in de politiek mogelijk. De kunstenaar, de plaats van de kunst, het publiek, alsook de aard van het kunstwerk veranderen. Het kunstwerk op zichzelf en de esthetische ervaring, zal volgens hem niet meer alle aandacht krijgen, maar verschuift naar het gebied tussen het werk en het publiek. Daarmee kan kunst de massa kritisch en progressief maken.[12]

De waarde van het cliché
Anton Zijderveld behandelt in zijn boek ‘De tirannie van het cliché’ dit belangrijkste werk van Walter Benjamin. Het boek van Zijderveld gaat over clichés. Clichés of gemeenplaatsen zijn volgens hem niet alleen een taalkundig verschijnsel, maar ook vormen van denken, handelen en voelen. Ze hebben hun oorspronkelijke betekenis verloren door het veelvuldige gebruik ervan. [13]

Hij haalt in de inleiding van zijn boek de definitie van 'The Random House Dictionary of the English Language' aan. Die volgens Zijderveld het begrip cliché ontzettend raak omschrijft:

‘1. a trite, stereotype expression; a sentence or phrase, usualy expressing a popular or common thought or idea that has lost orginality, ingenuity and impact by long overuse, as “sadder but wiser”, or “strong as a ox”. 2. (in art, literature, drama, etc.) a trite or hackneyed plot, character development, use of color, musical expression, etc. 3. (a) a stereotype or electrotype plate, (b) a reproduction made in a like manner. – adj. 4. trite; hackneyed, stereotyped; commonplace.’[14]

Zoals in deze definitie al naar voren komt, valt de opkomst van het cliché in onze westerse wereld samen met de opkomst van de industriële techniek. De rationele techniek maakt het mogelijk om cultureel materiaal snel, massaal en goedkoop te reproduceren. Een illustratie die voor de komst van de boekdrukkunst met de grootste concentratie en precisie getekend of geschilderd moest worden, kon vanaf toen snel en massaal gereproduceerd worden. Het vervaardigen van deze reproducties werd een stuk makkelijker dan het arbeidsintensieve en kostbare handwerk. Door deze verandering moesten reproducties wel aan charme inboeten en raakten zij hun betekenisvolle uniekheid kwijt. Daartegenover staat dat zij juist in functionaliteit zijn togenomen doordat ze op ieder moment gereproduceerd konden worden en dan talloze lezers ter beschikking konden staan.[15] De omschrijving die hij van een cliché geeft blijkt dus het gevolg van het verlies van aura.

Wat hij hier mee wil zeggen en waar zijn boek in feite in essentie over gaat is: hoewel de stereotype illustraties vergeleken bij een origineel middeleeuws werk aan karakter en zinvolle uniekheid heeft moeten inleveren, is het wel in functionaliteit toegenomen. De betekenis wordt dus overwoekerd door functie. Anders dan Benjamin ziet Zijderveld geen verlies van betekenis door reproductie niet alleen in het bereik van de kunsten. Hij argumenteert dat dit ook essentieel is voor de afgezaagde, overmatig gebruikte, stoffig geworden menselijke expressies, die we in metaforische zin aanduiden met het begrip cliché.

De essentie van het cliché bestaat dus uit het feit dat oorspronkelijk betekenissen plaats hebben moeten maken voor maatschappelijk functies. Deze verschuiving van betekenis naar functie wordt veroorzaakt door het herhaald gebruik en wordt versterkt door het vermijden van reflectie.[16] Een enigszins simplificerende metafoor voor clichés is die van vaten waarin oude ervaringen zijn opgeslagen. De ervaringen en waarnemingen van voorgaande generaties, die eens origineel en ingenieus waren, zijn hier in goed geconserveerd. In het hedendaagse dagelijks leven zijn wij allemaal als een soort Obelix, als kind in zo’n vat gevallen hetgeen ons taalgebruik in grote mate beïnvloedt en daarmee onze manier van denken.[17]

Clichés kunnen ons helpen ons bewustzijn en gedrag te beïnvloeden en te stimuleren zonder de relativerende en storende invloed van de cognitieve reflectie. Ons taalgebruik is overwoekerd met clichés. Ze komen in ons taalgebruik vaak naar voren in de vorm van beeldspraak, zoals de vleugel van een gebouw, of het in de vorige zin gebruikte woord overwoekerd. We gebruiken deze uitdrukkingen vaak onbewust en niemand zal zich dan ook afvragen of dat gebouw bijvoorbeeld kan opstijgen. Iedereen weet wat je met de gebruikte beeldtaal bedoelt, maar de daadwerkelijk semantische kracht is grotendeels verdwenen.[18]

Doorgaans wordt er bij een cliché gedacht aan een taalkundig stijlfiguur zoals zojuist genoemden, maar clichés overschrijden volgens Anton Zijderveld deze taalkundige grenzen.[19] Clichés bestaan zoals gezegd volgens hem niet uitsluitend uit woorden, uitspraken, frasen en slogans, maar ook uit gebaren en uit specifieke daden. Alle hebben zij gemeen dat ze bij veelvuldig gebruik overgaan van symbolische betekenis en semantische kracht naar sociale, politieke of commerciële functionaliteit.[20]

Zo worden in de commercie clichés gebruikt als een soort hersenspoeling. Om succesvol te kunnen zijn moet de gemeenplaats als prikkel steeds maar weer worden herhaald om uiteindelijk de gedachteloze, mechanische reactie te bereiken die men wil uitlokken. Clichés zijn als fastfood, dat gedachteloos ingeslikt en verteerd kan worden, als het ware zonder veel te kauwen, ‘I’m lovin’it.’ Kortom, clichés zijn niet langer symbolen, maar zijn door (te) intensief gebruik tot signalen geworden, die spreken en gedrag uitlokken alsof je niest, alsof het een reflex is.[21]

Aangezien de betekenis niet belangrijk is bij gemeenplaatsen, bestaan zij vaak uit erg korte tussenwerpselen, lichamelijke gebaren of korte keelgeluiden. ‘Weet je’ dat door jongeren steeds vaker achter een zin wordt gezegd is hier een voorbeeld van.
Het boek ‘Taal is zeg maar echt mijn ding’ is recentelijk verschenen (april 2009), waarin de auteur Paulien Cornelisse ons dagelijks taalgebruik aan ons voorlegt. De titel van het boek bevat eveneens zo’n semantisch mager tussenwerpsel. ‘Zeg maar’ is een woordcombinatie dat wij sinds de jaren zeventig steeds vaker zijn gaan gebruiken in ons taalgebruik, maar dat geen eigen duidelijke betekenis (meer) heeft.[22] Met tussenvoegsels als ‘eigenlijk’ en ‘eigenlijk een beetje’ is het net zo, zij hebben echter wel een functie. Stelligheid wordt hiermee in een soort valse bescheidenheid verpakt: Ik vind eigenlijk een beetje dat…
Deze tussenvoegsels zijn semantisch mager, maar beïnvloeden mensen op het niveau van de houdingen, op het attitudionale vlak.[23]Als alle clichés hebben ze weinig betekenis maar veel functie.

Omdat gemeenplaatsen zo onbewust worden gebruikt en in de loop der tijd verweven zijn in ons doen en laten – heb je er weer een – is het moeilijk om ze te omzeilen. Toch is het mogelijk om ze deels te vermijden of ze in ieder geval kritisch te gebruiken.

Dit is in feite wat de filosofie in grote mate doet. Filosofie zou je kunnen zeggen, houdt zich bezig met het blootleggen van clichés. Doel van de filosofie is vaak de semantische waarde en de plaats in de samenleving ervan doorgronden. Begrippen die automatisch uit onze mond rollen zoals ‘respect’ en ‘vrijheid van meningsuiting’ daarvan wordt vanuit verschillende perspectieven naar gekeken. Zoals dat na een cursus Filosofie van de Media en Communicatie de woorden 'sociaal', 'authentiek', 'identiteit' en 'communicatie' een diepere betekenis hebben gekregen dan het doorgaans clichématige gebruik ervan.

Zijderveld stelt dat de moderne samenleving clichés genereert en bevordert. Deze ontwikkeling is ingezet vanaf het moment dat dingen mechanisch reproduceerbaar werden, maar heden ten dage met de digitalisering is dat in steeds grotere mate het geval. Niet zozeer als een deterministische invloed van de moderniteit op clichés, maar eerder als een wederzijdse beïnvloeding. Niet alleen dat de moderniteit de functionaliteit van gedrag bevordert, maar ook andersom. Clichés geven vorm aan taal en gedrag waardoor het denken en doen van moderne mens ‘beter’ kan verlopen. Clichés zijn daarmee de belichamingen voor het moderne bewustzijn en de hoekstenen van de moderniteit, aldus Anton Zijderveld.[24]

De waarde van kunst in het digitale tijdperk

Hoewel er, volgens de Mul, geen tekst is als die van Benjamin die zo vaak binnen de studie naar nieuwe media is gequote, heeft het zijn waarde (aura) niet verloren:

“No other text has been quoted so often in new media studies as Benjamin’s ‘The Work of Art’. This is not surprising, as his prophetic insights only seem to have gained relevance in the age of the digital recombination.”[25]

Het originele werk van Benjamin zelf kan dus als een werk met inmiddels veel historische waarde en dus met aura worden beschouwd. Betekent dit dat een quote van Benjamin in het stuk van de Mul minder aura heeft dan het oorspronkelijke? Hier raakte het theoretische onderzoek dat ik aan het doen was heel direct aan mijn praxis: toen ik er achter kwam dat de Mul hetzelfde onderwerp dat ik wilde behandelen al had besproken, voelde ik een verlies van waarde van mijn eigen stuk, doordat hiermee mijn invalshoek aan originaliteit inboette. Ik werd genoodzaakt om met een nieuwe insteek te komen, omdat anders mijn moeite geen toevoeging zou zijn op het al bestaande.
Dit raakt aan een ander belangrijk aspect dat centraal staat in de moderniteit en dat samenhangt met het thema cliché: vernieuwing.

Kunst bij digitalisering gaat nog eens stuk verder dan mechanisering. In het mechanische tijdperk kon op een analoge manier een kopie gemaakt worden die exact leek op het origineel, heden ten dage kan dat met inzet van het binaire stelsel op digitale wijze. Echter, de mogelijkheden zijn met de digitalisering nog veel groter. Niet alleen is een kopie zo gemaakt, een aanpassing op het origineel ook. Deze mogelijkheid van digitale media wordt door Jos de Mul digitale recombinatie genoemd. Daarbij is het de database die het ontologische model van kunst constitueert.[26]

Jos de Mul schrijft in zijn artikel ‘Aesthetics Bridging Cultures’ dat in het tijdperk van de mechanische reproduceerbaarheid alles een object wordt voor mechanische reproductie. Het heeft meegewerkt aan wat een mechanisatie van het wereldbeeld wordt genoemd.[27] In het digitale tijdperk waarin we nu leven, waarin alles digitaal gerecombineerd kan worden, verandert ook ons beeld op de wereld. Heden ten dage wordt alles, zowel natuur als cultuur voor ons een object van databasemanipulatie.
Met behulp van databases kunnen alle data razendsnel op alle mogelijke manieren worden gecombineerd, gedecombineerd en gerecombineerd. Toepassingen daarvan vinden we inmiddels overal waar computers worden gebruikt. Bij een project zoals het Prado Museum, maar ook bij zoekmachines, wiki’s en andere web 2.0 toepassingen op internet en de cut & paste-cultuur in de popmuziek, tot aan mass customization in de traditionele industrie en genetische manipulatie in de bio-industrie.[28] Zelfs de mens wordt steeds meer gezien als een object voor digitale recombinatie door de hoog ontwikkelde technologie.

Kunst als onschatbare waarde

Door de inmiddels oneindige mogelijkheden van recombinatie en manipulatie ontstaat er een drang naar vernieuwing. Als de mogelijkheden oneindig zijn en het resultaat een verbetering, waarom zou je het dan bij het origineel houden. Deze cultus van het nieuwe is waarschijnlijk een maar al te goede verklaring voor de financiële crisis waarin onze westerse maatschappij zich verkeert. Bedrijven wilden meer en meer geld verdienen door innovatie op innovatie op de markt te brengen, om zo meer geld te kunnen verdienen. In feite is het een massaal onvermogen om nog onderscheid te maken tussen wat wel en wat geen waarde heeft. In een wereld waarin streven naar rijkdom en het bezitten van veel geld de maat van alles is geworden, daar heeft niets meer echte betekenis: niets is meer van onschatbare waarde.

In de 51ste uitgave van het wetenschappelijk tijdschrift NEXUS, is het verhaal van kunstcriticus Robert Hughes te lezen. Het is een vertaling van een lezing die hij 28 maart jongslede hield aan de Universiteit van Tilburg. De Australische kunstcriticus (volgens velen de meest uitgesproken van deze tijd), verdedigde in zijn lezing dat echte kunst van onschatbare waarde is.[29] Hij stelt dat het obsceen is dat de laatste decennia de waarde van kunst in miljoenen wordt uitgedrukt en voor die bedragen onder de hamer gaat. Tegenwoordig heeft alles in de kunst een prijs en bij een kunstwerk zonder prijskaartje heeft de vermaarde kunstliefhebber geen idee meer wat de waarde van het kunstwerk eigenlijk is. De prijzen op die prijskaartjes zijn steeds hoger geworden, maar de ware waarde van het schilderij is daarmee niet gestegen. Namelijk de waarde van de belevenis ervan. Sterker nog, deze is hierdoor vaak juist gedaald.[30]

Ook de centrale stelling in het boek ‘The $12 Million Stuffed Shark. The curious economics of contemporary art and auction houses.’, geschreven door Don Thompson, is dat de waardebepaling in de hedendaagse kunsthandel vooral een kwestie is van branding en uitgekiende marketingstrategieën, die zorgvuldig gecreëerd worden door een systeem van handelaren, galeries, musea et cetera.[31] De titel slaat overigens op een in ontbindende staat verkend haaienkarkas die door meest verdienende levende kunstenaar, Damien Hirst, tot kunstwerk werd benoemd en hem 12 miljoen dollar opleverde. De twee grootste veilinghuizen ter wereld, Christie’s en Sotheby’s, zijn volgens Thompson steeds meer ‘merken’ geworden. Zij zijn, evenals Warhol, Koons en Emin, in de markt gezet zoals een Coca-Cola en Nike. En met succes, de veilinghuizen behaalde in 2007 de beste omzet ooit: respectievelijk 6,3 en 6,2 miljard dollar. De intrigerende en complexe wereld van de kunstveiling heeft volgens hem nog het meest weg van een kruising tussen een theater en een gokhal. Of zoals Christie’s het zelf eens formuleerde: “This is business, it ain’t art history.”[32]

Robert Hughes’ verhaal bespreekt naast “kopieerkunstenaars” Warhol en Duchamp, ook de haai van Hirst en hij stelt hierbij de vraag hoe iets dergelijks aan zijn belachelijke prijskaartje is gekomen. Hij plaatst dit in een bredere context en zegt dat hoe meer experimenteel kunst heden ten dage pretendeert te zijn, hoe meer het waard wordt. Echter volgens hem wordt het daardoor juist trivialer. Dit vergelijkt hij met een therapeut die zijn patiënten steeds zwaardere schokken aan het zenuwstelsel toedient, maar waaraan het systeem op een gegeven moment gewend raakt en er dus weerbaar voor wordt. Het enige wat je overhoudt is de cultus van het nieuwigheidje, dat in toenemende mate kitscherig wordt.[33] Wat je overhoudt zijn tot cliché verworden overblijfselen: waardeloos.

En hier wordt een paradox zichtbaar. De modernisering die wordt nagestreefd, de vernieuwingscultus blijkt uiteindelijk niet tot verbetering te leiden. Hughes vraagt zich af of een dode haai in een glazen doos van meer waarde en betekenis is dan de glans die Vermeer aanbracht op een parel in een meisjesoor. Experimentele kunst zou volgens hem wel eens tot niets kunnen leiden. Immers kunst kan niet zoals wetenschap gezien worden als iets dat zich verbetert. Het enige wat aan te wijzen valt, is dat het ene kunstwerk dat gisteren gemaakt is anders is dan het kunstwerk dat vandaag gemaakt wordt. Er zijn verschillen, maar wellicht zijn die van geen enkele betekenis.[34] Wat echt telt, zo stelt Hughes, zijn de momenten van intensiteit, inzicht en visie die niet terug te brengen zijn tot een methode en niet herhaalbaar zijn door anderen. Kunst gaat over het steeds dieper doordringen in de werkelijkheid, over het geven van steeds meer betekenis, in plaats van minder. [35]

Hij voegt hier aan toe dat dat deze cultus van het nieuwe niet alleen zichtbaar is in de kunstwereld. Nee, beweert hij, het is juist een afgeleide van de industriële mythe van de twintigste eeuw: dat cultuur afhankelijk is van constante productie en consumptie van nieuwe en nog nieuwere modellen. Een cultus die, aanbeland in het begin van de 21ste eeuw, verkerend in een ongekende crisis, een luchtbel bleek te zijn. [36]

“Alles van waarde is weerloos”
“Alles van waarde is weerloos”. Een zin uit het gedicht ‘De zeer oude zingt’ van Amsterdamse dichter Lucebert. Iedere keer als ik langs de Blaak fietste, er met de auto of bus langs kwam, en de zin bovenop dat kantoorgebouw zag prijken, dacht ik bij mezelf: Wat betekent dit nu eigenlijk? Wat betekent weerloos? Dat is het tegenovergestelde van weerbaar. Weerloos is dus beschadigbaar, in zijn waarde aan te tasten. En als ik er wat dieper op in ga, bedenk ik me ook: Wat is waarde. Waar zit waarde? Wat is er van waarde? Alles is van waarde. Alles is weerloos? Alles is in zijn waarde aan te tasten? Is dat waar? Of zijn er ook weerbare dingen en zijn die dus waardeloos?
Waar ik nog niet zo vaak bij stil heb gestaan, is in welke context deze zin eigenlijk een vaak aangehaald citaat uit is. In welke context moet ik deze quote, die tot cliché is vervallen – althans bij mij omdat ik nooit over zijn context, zijn werkelijk semantische betekenis, heb nagedacht – eigenlijk zien? Wat bedoelt Lucebert?

De zeer oude zingt

de zeer oude zingt:

er is niet meer bij weinig
noch is er minder
nog is onzeker wat er was
wat wordt wordt willoos
eerst als het is is het ernst
het herinnert zich heilloos
en blijft ijlings

alles van waarde is
weerloos wordt van aanraakbaarheid rijk
en aan alles gelijk

als het hart van de tijd
als het hart van de tijd

Uit: Lucebert / Verzamelde gedichten [37]

Op twee manieren raakt dit gedicht aan het thema ‘waarde’ en hetgeen er over in dit eindpaper is behandeld. Allereerst kan gekeken worden naar de inhoud van het gedicht. Het gedicht kan geanalyseerd worden en zijn betekenis tot op bepaalde hoogte worden bepaald. Waar het dan - overigens in mijn persoonlijke interpretatie - in het gedicht om gaat is:

“alles van waarde wordt van aanraakbaarheid rijk en aan alles gelijk”
Waar hij mee bedoelt dat wij leven in een wereld waarin alles van waarde moet worden uitgedrukt in een bepaalde mate. Het wordt aanraakbaar gemaakt, vaak in geld, zodat alles gelijk aan elkaar kan worden gesteld.
Is dit gevaarlijk? Dreigt dan te gebeuren dat je verliest wat je trachtte te beschermen? Als we niet in geld uit te drukken waarden wel in geld gaan uitdrukken, zoals de waarde van kunst, of de beleving ervan, lopen we het gevaar de essentie te missen en juist dat kwijt te raken wat het wil zeggen. Wie bepaalt immers wat mooi is en wat niet en dat dus het ene meer waarde heeft dan het andere? Hoe kun je dat mooie in geld uitdrukken, dus dat het ene schilderij miljoenen waard is en het ander slechts een ton? Geld is een middel om alles met elkaar te kunnen vergelijken in waarde. Op deze manier raakt het heel erg met de ideeën van Hughes en Thompson.

Dit eindpaper leent zich echter niet om een complete gedichtanalyse te maken, maar hiermee is naar mijn mening de essentie ontrafeld. De tweede manier waarop je naar dit gedicht kunt kijken is de manier waarop hij zijn boodschap probeert te brengen. Opvallend is zijn spel met woorden zoals het in één strofe gebruiken van zowel ‘nog’ als ‘noch’:

“noch is er minder nog is onzeker wat er was”
Of de twee verschillende betekenissen van ‘wordt’ die hij naast elkaar zet:

“Wat wordt wordt heilloos”

Op deze manier schuilt in ieder woord een enorme betekenis, zodat je in feite aan elke zin wel een volwaardige analyse kunt wijden. Als je dit vertaalt in termen van de clichétheorie, waarbij een cliché het afnemen is van betekenis en het toenemen van functie, dan blijkt deze hier niet op te gaan. In de poëzie van Lucebert lijkt het of zowel betekenis als functie beide toenemen. Niet letterlijk, maar het soortelijk gewicht van de woorden neemt toe: ieder woord brengt een enorme lading met zich mee. Niet alleen de woorden, maar ook zowel hun betekenis als functie verzwaren en gaan een soort van chemische reactie aan. Er is bij hen dus geen een-op-eenrelatie tussen de woorden en de dingen (waar de woorden naar verwijzen = betekenis). Het gaat hier om de relatie tussen de woorden en de woorden. Woorden zijn dingen geworden en dingen worden woorden. Woorden refereren bij Lucebert op een heel ander, associatief niveau nog naar dingen.

Blijkt hieruit dus dat de clichétheorie niet klopt? Ontspringt het gedicht van Lucebert de dans bij het afnemen van betekenis door het toenemen van functie? Niet helemaal, want ook door veelvuldig gebruik van zijn zinnen vervallen deze in clichés. Zijn zin “Alles van waarde is weerloos”, is een van de weinige dichtzinnen die cultureel gemeengoed is geworden. In neonletters prijkend boven de stad in zowel Rotterdam als Gent, is het voor mij, maar ook voor al die andere dagelijkse voorbijgangers tot een cliché vervallen. Een zin die uit zijn context is gerukt en waar voor velen de originele waarde niet meer bekend is.

Conclusie

In dit eindpaper is geprobeerd via verschillende invalshoeken grip te krijgen op wat waarde is in het huidige tijdperk waarin wij leven. En wat de relatie is tussen herhaling (in de vorm van clichés) en het verlies van waarde? Hoe uit zich dat, zowel in theorie als in de praktijk van alledag? Alle auteurs en voorbeelden die zijn aangehaald bespraken dit vraagstuk vanuit een andere context. Allereerst is in de inleiding het Prado Museum in Madrid aangehaald. Originele meesterwerken dit in dit museum hangen werden ingescand, zodat het publiek een digitale kopie ervan van achter hun computer ontzettend gedetailleerd kunnen bekijken. De directeur stelt echter dat de ziel van het kunstwerk hierdoor niet verloren gaat. Wat is die ziel dan waar hij het over heeft?

Walter Benjamin gebruikt hiervoor het begrip ‘aura’. Hij beargumenteert dat door de komst van de mechanische reproductie er zich een verlies van waarde voordoet. Het kunstwerk is immers niet meer uniek, bevat geen distantie meer tussen het werk en zijn publiek en heeft geen historische waarde meer. Anton Zijderveld trekt dit gegeven breder dan enkel het verlies van waarde van kunst door reproductie. Hij stelt dat door herhaling de functionaliteit wel toeneemt, maar dat dit ten koste gaat van de betekenis of de waarde. Dit is niet alleen het geval bij een kunstwerk, maar clichés komen in grote mate voor in ons dagelijks taalgebruik en in wezen in ons hele denken, handelen en voelen.

Jos de Mul is vervolgens aangehaald. Hij betrekt eveneens Walter Benjamin in zijn werk, maar plaatst dit in het digitale tijdperk. Er is nu geen sprake meer van mechanische reproductie, maar in steeds grotere mate van digitale recombinatie. Deze verschuiving zorgt volgens hem niet alleen voor een verandering in het reproductieproces, maar het verandert ons hele wereldbeeld. Een wereldbeeld dat er op is gericht dat alles gerecombineerd kan worden en daarmee verbeterd. Deze gedachtegang werkt echter een vernieuwingsdrang in de hand die uiteindelijk wel eens tot niets zou kunnen leiden. Er doen zich wel veranderingen voor in een digitale recombinatie maar een daadwerkelijke stijging van waarde doet er zich niet voor.

Kunstcriticus Robert Hughes ziet deze vernieuwingsdrang in sterke mate in de huidige kunstwereld. Een wereld waarin een “kopieerkunstenaar” als Damien Hirst met succes gebruik maakt van de formule: hoe experimenteler het kunstwerk hoe meer nullen het op het prijskaartje staan. Ook Don Thompson ziet deze trend en stelt dat de kunstwereld niets anders is dan een grote marketingstrategie waarin zoveel mogelijk winst tot het hoogste doel is gesteld.

Door het eindpaper heen verweven is er geprobeerd om telkens de theorie te koppelen aan de praktijk. Eigen ervaringen met het verlies van waarde door herhaling bleek allereerst een quote van De Mul waarin hij stelt dat Benjamin een van de meest aangehaalde filosofen is in het wetenschapsgebied van de nieuwe media. Het aanhalen van Benjamin voelde voor mij daarom als een verlies van waarde van mijn eigen stuk. Want, zo voelde ik, was ik niet meer origineel en vernieuwend. De cultus van het nieuwe in mijn eigen wereldbeeld werd daarmee zichtbaar.

Daarnaast is ook het gedicht van Lucebert aangehaald, omdat bleek dat de zin: “Alles van waarde is weerloos”, al fietsend langs de Blaak in Rotterdam voor mij tot een cliché was geworden. Terwijl als je echt naar de betekenis en context gaat kijken van deze zin, het opeens heel veel vragen oproept en het gedicht in zijn geheel een ontzettende gewicht met zich mee draagt. Een gewicht dat er voor doet zorgen dat zowel betekenis en functie ervan in waarde stijgen. In feite zijn wij allemaal “kopieerkunstenaars”, want zelfs bij een gedicht dat zoveel waarde met zich meedraagt, lukt het ons om het in neonletters tot een cliché te doen vervallen.

De relatie van verlies van waarde en herhaling blijkt dus ontzettend sterk. In welke gedaante dan ook, zodra iets vaak wordt herhaald blijkt de betekenis die wij er aan toekennen af te nemen. Dit was bij een mechanische reproductie zo, en de digitale manipulatietechnieken bevorderen dit alleen maar meer. Echter als wij werkelijk door de overwoekering van functie heen kunnen kijken, iets dat de filosofie in sterke mate probeert, als we ons over alles blijven verwonderen, dan vinden wij wat voor ons van ware betekenis is. En blijkt wat van waarde is helemaal niet weerloos.

Bibliografie

Boeken

- Benjamin, W. Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid. Nijmegen: Sun, 1985.

- Cornelisse, P. Taal is zeg maar echt mijn ding. Amsterdam: Uitgeverij Contact, 2008.

- M. Leezenberg en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2001.

- Lucebert. Verzamelde gedichten. Amsterdam: De Bezige Bij, 2004.

- Thompson, D. The $12 milion stuffed shark. The curious economics of contemporary art and auction houses. Londen: Aurum Press, 2008.

- Zijderveld, A.C. De tirannie van het cliché. Deventer: Van Loghum Slaterus, 1982.

Artikelen

- Hughes, Robert. “Een verdediging van wat onschatbaar is.” NEXUS 51 (2009): 7-21.

- Mul, J, de. “The Work of Art in the Age of Digital Manipulation.” [ 2007] Sanart. - 18-06-2009 //www.sanart.org.tr/PDFler/75b.pdf

- Mul, J, de. “Digitale mens zoekt aura in dataïsme.” [2008] Volkskrant. – 15-06-2009 http://www2.eur.nl/fw/hyper/NRC/2008-05-17%20(Volkskrant)%20Dataisme.pdf

Websites

- “Robert Hughes” Nexus-Instituut. – 20-06-2009 http://www.nexus-instituut.nl/pages.php/bio_robert_hughes.html

- “The Prado in Google Earth: Another way of looking at art” Google – 12-06-2009 http://www.google.com/intl/en/landing/prado/

- Tremlett, G. “Google brings masterpieces from Prado direct to armchair art lovers” Guardian.co.uk. – 12-06-2009 http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/13/spain-art

- WebCT. 20-06-2009 https://uuvista.blackboard.com/webct/urw/lc20804.tp0/cobaltMainFrame.dowebct

[1] “The Prado in Google Earth: Another way of looking at art” Google – 12-06-2009 http://www.google.com/intl/en/landing/prado/
[2] Tremlett, G. “Google brings masterpieces from Prado direct to armchair art lovers” Guardian.co.uk. – 12-06-2009 http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/13/spain-art

[3] Voor deze opsomming heb ik het document literatuur gebruikt op WebCT en onthouden uit de colleges van Chris van de Hoek.
[4] M. Leezenberg en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2001):183.
[5] Benjamin, W. Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid ( Nijmegen: Sun, 1985):10.
[6] Benjamin, 11.
[7] Leezenberg en de Vries. 183.
[8]Benjamin, 17.
[9] Leezenberg en de Vries, 183.
[10] Zijderveld, A.C. De tirannie van het cliché (Deventer, Van Loghum Slaterus, 1982): 42.

[11] Zijderveld, 43.
[12] Leezenberg, 184.
[13] Zijderveld, achterflaptekst.
[14] Zijderveld, 18.
[15] Zijderveld, 18.
[16] Zijderveld, 20.
[17] Zijderveld, 21.
[18] Zijderveld, 22.
[19] Zijderveld, 22.
[20] Zijderveld, 23.
[21] Zijderveld, 25.
[22] Cornelisse, P. Taal is zeg maar echt mijn ding (Amsterdam: Uitgeverij Contact, 2009):achterflaptekst.
[23] Zijderveld, 26.
[24] Zijderveld, 41.
[25] Mul, J, de. “The Work of Art in the Age of Digital Manipulation.” [ 2007] Sanart. - 18-06-2009 //www.sanart.org.tr/PDFler/75b.pdf :5.
[26] Mul, J, de. . “The Work of Art in the Age of Digital Manipulation.”, 7.
[27] E.J. Dijksterhuis introduceerde dit begrip in zijn boek De mechanisering van het wereldbeeld.
[28] Mul, J, de. “Digitale mens zoekt aura in dataïsme.” [2008] Volkskrant. – 15-06-2009 http://www2.eur.nl/fw/hyper/NRC/2008-05-17%20(Volkskrant)%20Dataisme.pdf
[29] “Robert Hughes” Nexus-Instituut. – 20-06-2009 http://www.nexus-instituut.nl/pages.php/bio_robert_hughes.html

[30] Hughes, Robert. “Een verdediging van wat onschatbaar is.” NEXUS 51 (2009): 9.
[31] Thompson, D. The $12 milion stuffed shark. The curious economics of contemporary art and auction house( Londen: Aurum Press, 2008): 12.
[32] “Recente aanwinsten bibliotheek”. Boekmanstichting. – 22-06-2009 http://www.boekman.nl/documenten/boekman_75_aanwinsten.pdf
[33] Hughes, 13.
[34] Hughes, 15.
[35] Hughes, 21.
[36] Hughes, 20.
[37] Lucebert. Verzamelde gedichten. (Amsterdam: De Bezige Bij, 2004).

ESSAY: NAVIGEREN DOOR EEN OCEAAN AAN INFORMATIE

2009-05-03T16:23:00.004+02:00

ESSAY OVER DE INFORMATION OVERLOAD
NAVIGEREN DOOR EEN OCEAAN AAN INFORMATIE

In onze westerse moderne maatschappij is sprake van een Information Overload. Dit thema is de afgelopen weken besproken, in het kader van de universiteitbrede collegereeks Wetenschapsfilosofie. De omvang van informatie en kennis is de afgelopen jaar spectaculair gegroeid en, vooral door de komst van nieuwe mediavormen, heeft de informatie een oceanische omvang aangenomen. Dat er zoiets bestaat als een Information Overload is door iedere spreker en toehoorder onderkend en geaccepteerd als iets waar we niet omheen kunnen.

Zo sprak Jaap van Ginneken, psycholoog en communicatiewetenschapper over de komst van het internet. Het internet heeft volgens hem inderdaad voor een informatieoceaan gezorgd, waarbij het aanbod zo groot is dat we na een paar minuten surfen al niet meer weten waar we naar op zoek waren. Een fenomeen dat ook wel wilfen (Engels: wilfing) wordt genoemd. Het komt van What was I looking for. Of zoals van Ginneken het verwoordt: ‘We dobberen stuurloos op een grote informatieoceaan, zonder zeil, zonder roer.’ We moeten leren omgaan met deze grote informatieoceaan. Anders is het averechtse effect van Information Overload, dat we zelfs slechter worden geïnformeerd. De steeds eenzijdigere informatie die wordt verstrekt door de media, de commercialisering en de marginalisering van het nieuws, zorgen er volgens van Ginneken verder voor dat de kans op verslechtering van de informatievoorziening groter wordt.
Het nieuws dat tot ons komt dreigt steeds meer vertekend te worden door de grote invloed van de media.[1]

Een ander aspect van de hedendaagse informatievoorziening, naast de kwantitatieve overdosis, is het aspect van de onmogelijke objectiviteit. Journalist Joris Luyendijk gaat daar in zijn boek “Het zijn net mensen” op in en Luyendijk verdedigde dit verhaal in een debat met filosoof Rob Wijnberg. Hij stelt dat nieuws dat wij tot ons krijgen op verschillende fronten een filtering ondergaat. De onderwerpkeuze, de invalshoek, het vocabulaire en de gehoorde partijen bepalen volgens hem het beeld dat wij krijgen van de gebeurtenissen in de wereld. Volledige objectief zijn als journalist is daardoor onmogelijk. De oplossing ziet Luyendijk in openheid. Een journalist moet bekennen dat hij enkel vanuit een bepaald perspectief naar iets kijkt en dus moet hij zijn subjectiviteit onderkennen en expliciet maken. Rob Wijnberg brengt hier tegenin dat de journalistiek hiermee macht in zal leveren met als resultaat dat nieuws triviaal wordt.[2]
Ook fotojournalist Geert van Kesteren kamp met eenzelfde soort probleem. Een foto is altijd een persoonlijke keus van de fotograaf en is dus ook nooit objectief. Hij stelt dat de fotograaf een autonome unit is die de wereld vanuit de schaduw van de gebeurtenis observeert. Aangezien hij als autonome fotograaf alleen verantwoordelijk is voor de reportage, zijn zijn foto’s persoonlijk en subjectief.[3]
Kortom, wat zij allen zeggen, objectiviteit is onmogelijk. De een zegt ‘omarm die subjectiviteit’, de ander ‘streef juist naar een objectief verhaal’, maar wat zij allen proberen, is ons bewust te maken van het feit dat een verhaal of foto altijd vanuit een bepaald perspectief belicht is.

Dus als het idee van die ene objectieve waarheid moet worden losgelaten als vertrouwd ankerpunt, omdat het beeld dat je van de wereld hebt slecht een sociale constructie is en dat ‘de waarheid’ niet bestaat. En het beeld dat je op de wereld hebt altijd beperkt en vertekend is, is het dan niet boeiender om te bedenken hoe te navigeren door die informatie die astronomische omvang heeft aangenomen? Om te bedenken hoe je die informatie kunt gebruiken en zo jezelf en de wereld te leren begrijpen?

Navigeren is de kunst van het plannen en het volgen van een route om je daarmee van je huidige positie naar een nieuwe te verplaatsen. De toename van informatie (overload) dwingt tot voortdurende positiebepaling, voortdurende ordening, zodat we niet stuurloos op een grote informatieoceaan rond blijven dobberen, maar ons erdoorheen kunnen navigeren. Ieder mens brengt ordeningen aan in zijn bestaan. Ze zijn noodzakelijk, maar de ordeningen die wij maken zijn niet vanzelfsprekend of universeel. Ook corresponderen ze niet noodzakelijkerwijs met de waarheid. Zonder ordening is het onmogelijk om samenhang te onderkennen c.q. aan te brengen. Alles blijft dan een onsamenhangende verzameling facts & figures. Ordenen betekent het duiden van de wereld om je heen. Door je plaats te bepalen ten opzichte van de wereld om je heen en jezelf in relatie tot de wereld om je heen te brengen, duid je ook jezelf . Hoe zie ik de wereld, hoe zie ik mezelf en hoe zie ik mezelf in de wereld. Over de verschillende manieren waarop in de filosofie over het ordenen der dingen is nagedacht zal de rest van dit essay gaan.
Daarbij zal aandacht besteedt worden aan een drietal filosofen. Allereerst Michel Foucault, daarnaast Thomas Kuhn en tot slot John Austin. Zij hebben zich ieder op hun eigen manier met deze problematiek verstaan. Ik benader de problematiek daarbij niet zozeer vanuit een epistemologische invalshoek, maar bekijk hun ideeën veeleer vanuit een meer (post)structuralistischer benadering.

De Franse filosoof Michel Foucault haalt in 1966 in het voorwoord van zijn boek Let mots et les choses, in het Nederlands vertaalt als De woorden en de dingen, de schrijver Jorge Luis Borges aan. Borges beschreef een ordening van het dierenrijk zoals die voorkomt in een apocriefe ‘zekere Chinese encyclopedie’. Waarin geschreven staat dat
'de dieren kunnen worden verdeeld in:
a) die de Keizer toebehoren,
b) gebalsemde,
c) tamme,
d) speenvarkens,
e) sirenen,
f) fabeldieren,
g) loslopende honden,
h) die in deze indeling voorkomen,
i) die in het rond slaan als gekken,
j) ontelbare,
k) die met een fijn, kameel haren penseeltje getekend zijn,
1) et caetera,
m) die juist een kruik gebroken hebben,
n) die uit de verte op vliegen lijken'.

Deze ordening vormt voor hem de aanleiding om zijn boek te schrijven omdat ‘In de lach die bij het lezen van die tekst alles, waar het mee vertrouwd is, dooreenschudt; want die lach ondermijnt alle geordende oppervlakken en alle schema's die voor ons het gewemel der levende wezens tot rust brengen; en ons duizend jaar oude omgaan met de begrippen het Zelfde en het Andere wordt er voor lange tijd door aan het wankelen gebracht en verontrust.’

De ordening die Borges hier maakt, hanteert een ander soort denken dan we doorgaans gewend zijn en maakt ons daarmee bewust van de grenzen van ons eigen denken. We kunnen volgens hem, ondanks dat enkele ervan niet-bestaande wezens zijn (bijvoorbeeld de fabeldieren en de sirenen), aan elk van deze vreemde rubrieken een duidelijke betekenis en een aanwijsbare inhoud geven. Maar juist door deze wezens apart te zetten bakent de Chinese encyclopedie de besmettingskansen die ze bezitten af. Werkelijk bestaande dieren (die als gekken in het rond slaan of die juist een kruik gebroken hebben) en die, welke alleen in de verbeelding een plaats vinden, worden van elkaar onderscheiden. Gevaarlijke mengvormen waarbij fabeldieren en werkelijk bestaande wezens elkaar beïnvloeden worden zo bezworen. Een heel aparte rubriek is natuurlijk rubriek “h die in deze indeling voorkomen”. Als je over deze categorie gaat nadenken over de implicaties voor de ordening die hier wordt nagestreefd, dan raakt je denken in een draaikolk.[4]

De dieptestructuur van het weten wordt volgens Foucault ook door de tijd bepaald. Voor 1800 is het niet mogelijk om hypotheses over arbeid, leven of taal te formuleren, simpelweg omdat er in de dan beschikbare conceptuele kaders geen ruimte voor bestaat. Hij gebruikt voor deze dieptestructuur, de diepere ordening waarmee we het leven in de taal formuleren en vangen, het begrip épistémè. Het verwijst naar wat ‘kennis’ en ‘wetenschap’ in een bepaald tijdvak kan inhouden, en naar de manier waarop in een bepaald tijdvak de orde der dingen wordt ervaren, dat wil zeggen de manier waarop dingen als onderling samenhangend worden gezien.[5] In het Engels kent het boek dan ook op aanraden van Foucault de titel ‘The order of things’, wat aangeeft hoe belangrijk het belang van deze tweede component – ordening - is. [6]
Ook filosoof Thomas Kuhn wijst op de rol die de tijd speelt en spreekt in dat kader van incommensurabiliteit: 'gebrek aan gezamenlijke maat' in verschillende tijdvakken. Dat wil zeggen dat denkbeelden uit verschillende tijdvakken niet op een eenduidige manier met elkaar te verenigen zijn. Uitspraken ontlenen hun betekenis dan ook niet aan ‘de’ werkelijkheid, maar aan het geheel van de theorie (paradigma) ofwel aan de manier waarop zaken geordend worden.
Hij betoogt in zijn boek ‘The Stucture of Scientific Revolutions’, dat wetenschap niet geleidelijk evolueert maar door paradigmawisselingen sprongsgewijs verandert.[7] Er bestaat geen neutrale, objectieve manier om van twee paradigma’s de ‘beste’ te kiezen. Standaarden voor wat goede wetenschap is wat legitieme kennis vormt en zelfs wat termen betekenen kunnen nooit onafhankelijk van de één of andere theorie (c.q. paradigma) toegepast worden. Een voorbeeld is dat in het paradigma van Ptolemaeus de term ‘planeet’ (hemellichaam dat om de aarde draait, dus ook om de zon) een andere betekenis heeft dan in het paradigma van Copernicus (hemellichaam dat om de zon draait, dus ook om de aarde).[8]
In de loop der tijd doen er zich dus steeds andere manieren van ordenen plaats, getuige Kuhn’s en Foucault’s ideeën. En we kijken steeds op andere manieren naar ons zelf en de wereld om ons heen. We definiëren steeds opnieuw, waarbij taal een van de belangrijkste principes / instrumenten is waarmee we de ordening tot stand brengen. De relatie tussen woorden, dingen en beelden is een van onze belangrijkste ordeningsprincipes. De taal is het mechanisme bij uitstek om grip op de werkelijkheid te krijgen.

John Austin hield zich samen met zijn student en naamgenoot John Searle bezig met de zogenaamde taalhandelingstheorie. Zij gaan uit van de pragmatiek, de studie naar hoe we feitelijk taal gebruiken en begrijpen.[9] Zij wijzen er op dat de betekenis van een woord uit minstens twee aspecten bestaat. Ten eerste wijzen uitspraken naar feitelijke standen van zaken of ervaringen, dit wordt de locutie genoemd. Dus dit aspect houdt slechtst de weergave van de geschreven zin of, indien men hem uitspreekt, slechts de productie van de klankenreeks. Het accent licht hier op de fysieke handeling onafhankelijk van de betekenis die de uitspraak heeft en de bedoeling die de actor aan die uitspraak oplegt.
Dit is namelijk wat de spreker (of schrijver) in de tweede plaats doet. Hij doet iets door de zin zo en niet anders uit te spreken of aan het papier toe te vertrouwen: hij belooft bijvoorbeeld iets, of beveelt iets aan, waarschuwt, prijst, et cetera. Dit wordt de illocutie genoemd: dat wat men met de fysieke handeling bedoelt te communiceren.[10]

Bij zijn analyse van filosofische problemen gaat Austin uit van de gewone taal. De filosofie heeft traditioneel bij het bestuderen van de taal vooral aandacht gehad voor de manier waarop we taal gebruiken om dingen te beschrijven. Maar wanneer we het gewone taalgebruik bestuderen zien we dat we taal niet alleen gebruiken om te beschrijven. De taal kan ook gebruikt worden om een daad te stellen. Dit wordt door Austin een taaldaad genoemd.
Dit heeft consequenties voor de manier waarop we het waarheidsprobleem benaderen. Het waarheidsprobleem is de vraag wanneer een bewering waar genoemd kan worden, of: aan welke voorwaarden een uitspraak moet voldoen om waar te zijn. Filosofen hebben dit probleem, aldus Austin, altijd teveel benaderd alsof beweringen altijd louter beschrijvingen zijn. Als we naar ons taalgebruik kijken zien we dat dit een misvatting is.[11]

En zelfs als een bewering een beschrijving is (en geen taaldaad), dan is deze nog altijd geuit in een bepaalde context. Deze context bepaalt mede of een uitspraak waar of onwaar is. De waarheid van een uitspraak hangt dus niet alleen af van de letterlijke inhoud van die uitspraak en haar relatie tot de werkelijk, maar ook van het moment wanneer, de plaats waar, en door wie zij geuit is.[12]Dit is in feite wat Joris Luyendijk ook zei in zijn debat met Rob Wijnberg: ‘De onderwerpkeuze, de invalshoek, het vocabulaire en de gehoorde partijen bepalen het beeld dat wij krijgen van de gebeurtenissen in de wereld.’[13]

En niet alleen filosofen houden zich bezig met de relatie tussen woorden, dingen en beelden als ordeningsprincipe. In de beeldende kunst is hier ook regelmatig over nagedacht en mee gespeeld. René Magritte, een Belgische surrealistische schilder, maakt de hier beschreven problematiek heel expliciet in zijn schilderij ‘Verraad van de voorstelling’. De tekst ‘Ceci n’est pas une pipe’, schreef hij onder een schildering van een pijp (zie figuur 1). Wat hij ons hiermee voorhoudt is dat het natuurlijk niet gaat om een echte pijp, maar dat het slechts een afbeelding van een pijp is. Of nog basaler, een doek beschilderd met olieverf. De titel van het schilderij wijst dan ook op het verraad van het idee, dat slecht in onze geest bestaat.[14]
Een ander voorbeeld is het werk ‘One and three chairs’ van de Amerikaanse fotograaf en kunstenaar Joseph Kosuth. Dit werk bestaat uit een houten stoel, een foto van een stoel en de ‘stoel uit het woordenboek' (zie figuur 2). Kosuth stelt zichzelf de volgende vragen: Is een stoel een stoel? Is een foto van een stoel ook een stoel? Is de definitie van een stoel een stoel? Is de definitie van een stoel méér stoel dan een echte stoel of een foto ervan? Waarom zou de definitie van een stoel minder stoel zijn dan de stoel zelf?. Hij houdt zich dus eveneens bezig met de relatie tussen woord, ding en beeld.
Figuur 1: René Magritte, Verraad van de voorstelling
Figuur 2: Joseph Kosuth, One and three chairs.
Wat heb ik nu ondervonden? Dat taal een zeer elementair instrument is om te ordenen en daarmee de wereld om ons heen en onszelf te definiëren en te begrijpen. Het is een ankerpunt dat onze kijk op de wereld vormt. Foucault haalde Borges aan om te laten zien dat wij dingen op een bepaalde manier ordenen en het voor onze hersenen een Information Overload wordt in ons denken als dit heel anders gebeurt dan hoe wij gewend zijn, of als wij er geen voorstelling bij kunnen maken.

De épistémè van Foucault en de paradigma’s van Kuhn zijn begrippen die aangeven dat er in bepaalde periodes in de tijd en op bepaalde plaatsen, op verschillende manieren tegen dingen aan wordt gekeken. Hier zijn wij ons niet van bewust, want wordt je je dit wel, dan bevindt je je erbuiten. Een épistémè is daarmee veel omvattender dan een paradigma. Het omvat de hele manier van naar de wereld kijken. Bij een copernicaanse wending is aangegeven dat dit épistémè wordt verbroken en er een andere theorie die onze manier van denken bepaalt voor in de plaats komt. Wat onze hele kijk op de wereld omgooit. Een paradigma heeft betrekking op een kleiner vak, op een bepaalde manier van wetenschapsbeoefening die in een bepaald vakgebied algemeen geldig is. Die dus bepaalt hoe er genavigeerd moet worden door de informatie die tot de beschikking is en welke ordeningsprincipes algemeen geldend zijn.

Oceanen zijn er altijd al geweest. Stuurloos dobberen is dus niet alleen van deze tijd. Ook vóór onze postmoderne samenleving en de komst van nieuwe media is het nodig geweest om te navigeren door de wereld om ons heen. Het grote verschil zit hem in de omvang en de nieuwe manieren van ordenen die door de nieuwe media mogelijk zijn geworden. De hypertekstuele structuur van digitale media vereist bijvoorbeeld een heel andere strategie van lezen als de lineaire structuur van een boek. In een digitaal gecodeerde tekst kan er tot ieder stukje tekst even gemakkelijk toegang verkregen worden. In een analoog systeem zoals bij de traditionele video, moet bij het zoeken naar een bepaald frame doorgespoeld worden langs ieder ander frame dat ertussen zit.[15] Bij de nieuwe, digitale media wordt dus van ons een heel andere manier van navigeren geëist.

Verschillende filosofen, uit verschillende periodes in de geschiedenis hebben zich bezig gehouden met het vinden van een juiste ordening van de dingen, om zo een manier te vinden om zichzelf en de wereld beter te begrijpen. Om in hun leven (recht door zee) van het een naar het andere punt te navigeren, zonder daarbij kopje onder te gaan in de informatieoceaan die de mensheid nooit totaal heeft kunnen doorgronden. En waarbij dus vaststaat dat objectiviteit ook maar een subjectief begrip is.

[1] “Information Overload leidt tot Informatie Deficiëntie”[2009] Studium Generale, 10-04-2009.
http://www.sg.uu.nl/prog/2009a/doc/Information%20Overload_Verslag_Van%20Ginneken.pdf
[2] “Journalist tussen Nietzsche en Ferry Mingelen” [2009] Studium Generale.
http://www.sg.uu.nl/prog/2009a/doc/Information%20Overload_Verslag_Luyendijk_Wijnberg.pdf
[3] “Welke foto haalt de krant (niet)?” [2009] Studium Generale, 10-04-2009.
http://www.sg.uu.nl/prog/2009a/doc/Information%20Overload_Verslag_VanKesteren.pdf
[4] Foucault, M. De woorden en de dingen: een archeologie van de menswetenschappen. (Amsterdam: Boom, 2006), 16.
[5] M. Leezenberg en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen. (Amsterdam, 2001), 104,105.
[6] M. Leezenberg en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2001), 104, 105.
[7] Kuhn, T.S., The Structure of scientific revolutions. (Chicago: University of Chicago Press, 1968), 12.
[8] M. Leezenberg en G. de Vries, 99.
[9] M. Leezenberg en G. de Vries, 152.
[10] M. Leezenberg en G. de Vries, 153.
[11] Austin, J.L., How to do things with words: the William James lectures delivered at Harvard University in 1955. (Oxford: Oxford U.P., 1990), 162.
[12] Austin, J.L, 162.
[13] “Journalist tussen Nietzsche en Ferry Mingelen” [2009] Studium Generale.
http://www.sg.uu.nl/prog/2009a/doc/Information%20Overload_Verslag_Luyendijk_Wijnberg.pdf
[14] Heima, J. “Hoe nietig is nietig?” [1998] Google Books.
http://books.google.nl/books?id=fChdyKGRYwMC&pg=PA7&dq=%E2%80%98Ceci+n%E2%80%99est+pas+une+pipe%E2%80%99&lr=&ei=5MDnSf31AprczQTUwYnSCA
[15] Lister, M., et. al. New Media: A Critical Introduction. (New York: Routledge, 2003), 27.

Column: Ervaring scoort!

2009-04-05T15:59:00.004+02:00

ERVARING SCOORT!

Het is woensdagavond, de UEFA Cup-wedstrijd AJAX tegen Olympique Marseille begint over een kwartier en ik heb al mijn vrienden opgetrommeld om met zijn allen de voetbalwedstrijd op mijn fonkelnieuwe flatscreen te gaan bekijken. Ook staat de beertender gereed, de bittergarnituur zit in de frituurpan en allerhande snacks staan al op tafel. En iedereen zit of ligt inmiddels behoorlijk comfortabel op mijn driezitsbank en Fatboys. Kortom, laat het Wilhelmus maar uit de luidsprekers schallen en de spelers elkaar de hand schudden, wij zijn er klaar voor. Plotseling bedenk ik me dat mijn huisgenoot en beste vriend er niet is. Op dat moment gaat mijn telefoon en alsof je over de duivel hebt, het is hem. Ik neem op en vraag hem waar ie blijft. Hij zegt op zijn beurt dat hij er helaas vanavond niet bij kan zijn. Hij zegt ergens te zitten, heel oncomfortabel in de kou, op een hard stoeltje, met een dood biertje en een lauwe fabriekshotdog. ‘Waar ben je dan?’ Vraag ik uit medelijden om zijn erbarmelijke omstandigheden in vergelijking met al onze geriefelijkheden. Waarop hij antwoordt: ‘In de Amsterdam ArenA!’

Mijn compassie voor hem verdween daarmee natuurlijk plotsklaps als sneeuw voor de zon. Ondanks het gebrek aan comfort zou ik maar al te graag in zijn positie zitten. Buiten het feit of dit nu geheel op waarheid gebaseerd is of niet, uit dit verhaal blijkt maar hoe belangrijk de ervaring is. Mensen willen erbij zijn, het meemaken, het voelen. Aan deze behoefte wordt op steeds meer plekken in onze hedendaagse cultuur gehoor gedaan. Steeds vaker wordt een activiteit tot een belevenis gemaakt. Naar de IKEA ga je niet alleen om meubels te kopen, nee, het wordt een totaalervaring waar je ook Zweedse gehaktballen eet en waar voor de kinderen voor vermaak wordt gezorgd. Door het woonwarenhuis wordt je met kerstmis zelfs verwelkomd door een gezellig bandje bij de ingang en koop je de laatste tafelversieringen onder het genot van een oliebol met echte Zweedse krentjes. Idem dito bij een outlet zoals Bavaria-stad. Je doet geen boodschappen meer of gaat meubels kopen, maar je ondergaat een totaalbelevenis: Funshop 'till you drop, met als motto: Don't worry, be happy, spend a lot of money!

Maar niet alleen in materiële consumptie, ook als uitgangspunt bij veel culturele uitingen zie je diezelfde trend om een totaalbelevenis na te streven. Bovendien is door de bewustwording van de economische mogelijkheden van festivals in de jaren ’90 het aantal en de betekenis van festivals enorm toegenomen. Gesproken wordt zelfs wel van een ‘festivalisering’ van het culturele leven. Zo is een festival als Lowlands steeds groter en populairder geworden. De bezoekers kunnen er drie dagen en nachten lang bij een toenemend aantal podia terecht voor een overvloed aan muziek, maar ook aan hun jaarlijkse cultuurinjectie wat betreft theater, film, literatuur, comedy, dans en kunst wordt ruimschoots gehoor gebracht. Dit alles wordt ingezet om tijdens het festival die al eerder genoemd totaalbelevenis te ervaren, of zoals de bezoekers en organisatie het verwoorden: het Lowlandsgevoel te verkrijgen.

Bij het Instituut voor Beeld en Geluid, dat sinds 2006 is gehuisvest in een ontzettend mooi, kleurrijk en modern gebouw te Hilversum, is niet alleen ruim 700.000 uur radio, televisie, film en muziek opgeslagen, ook is er de media-attractie de Experience te bezoeken. De ‘sensationele ontdekkingstocht’ bestaat uit een aantal zalen met een enorme hoeveelheid aan activiteiten. De Experience die gekenmerkt wordt door zijn interactiviteit laat zijn bezoeker een scène uit Goede Tijden Slechte Tijden naspelen, het journaal voorlezen, of als cameraman, dj of regisseur aan de slag gaan. Ook zijn er op talloze kleinere en grotere schermen fragmenten uit het archief te bekijken, die desgewenst aan de periode van jouw jeugd zijn aangepast. En om het niet teveel als enkel een pretpark aan te laten doen worden er ook de nodige educatieve middelen ingezet. In het paviljoen Macht en media, wordt de haat-liefdeverhouding tussen de journalistiek en de politiek behandeld. De wereld: een dorp, behandelt de rol van de media in de razendsnelle globalisering en de gevolgen hiervan. Ook is er een museumgedeelte met onder andere oude tv- en radiotoestellen. Met al deze aspecten heeft Het Instituut voor Beeld en Geluid met de Experience een evenwicht proberen te zoeken tussen educatie en entertainment. Zodat zowel jonge ADHD’ertjes die al rondrennend hun aandacht maar enkele minuten op één onderdeel kunnen vestigen, maar ook oude mensen die een nostalgische reis door de tijd maken, het beeld- en geluidsmateriaal ten volste kunnen ervaren.

Nu is de vraag, is het erg dat er steeds meer een focus ligt op de totaalbelevenis, het dagje uit, en niet puur op het dingen kopen of in het geval van een museum het leren of het genieten van mooie dingen? Nee, ervaring scoort, AJAX helaas een te weinig.

Column: Taal Neutraal?

2009-04-05T15:57:00.002+02:00

TAAL NEUTRAAL?

“Israël viel in 1956, 1967 en 1982 een buurland aan, maar vaak heten die invasies 'preventieve aanvallen'. De bezetting in Zuid-Libanon was een 'veiligheidszone' waar Israëli Defence Forces 'aanwezig' waren. Dat leger valt niet aan maar 'treedt op' of 'grijpt in'. 'Veiligheidstroepen' voeren 'operaties' uit waarbij 'elementen' worden 'uitgeschakeld'. Moordaanslagen zijn 'preventieve militaire acties' en burgerslachtoffers een 'blunder'.”

In dit fragment uit het boek Het zijn net mensen van Joris Luyendijk geeft hij aan dat woordkeuze in de berichtgeving bepalend is voor het beeld dat de lezer schetst. Als je de schuin gedrukte woorden eruit licht dan zie je ‘invasies’, ‘bezetting’, ‘aanvallen’, ‘moordaanslagen’ en ‘burgerslachtoffers’, wat samen klinkt als een bloedige oorlog. Je komt echter vaker omschrijvingen tegen als ‘preventieve aanvallen’ dat het beeld schetst dat ze moesten aanvallen voordat ze het bij hen zouden doen; zelfverdediging. Een ‘veiligheidszone’ impliceert dat de Israëliërs in de rest van het land niet veilig waren. En ‘optreden’ of ‘ingrijpen’ klinkt zeker correcter dan aanvallen! Luyendijk probeert hiermee aan te geven dat ze in Israel niet zo vredelievend zijn als wij in het Westen te horen krijgen.

De vraag die hierbij gesteld kan worden is dus in hoeverre deze woordkeuzes invloed hebben op de berichtgeving. Luyendijk’s antwoord daarop is dat deze keuzes wel degelijk invloed hebben. Bepaalde woordkeuzes zouden volgens hem minder neutraal zijn dan andere.

De problematiek die hij aanstipt omtrent het toepassen van een bepaald taalgebruik dat mensen een vertekend beeld geeft is niet nieuw. In de geschiedenis zijn veel verschillende tactieken aan te wijzen die als doel hadden om invloed uit te oefenen op de beeldvorming. Zo wordt er in het boek De Welwillenden van Jonathan Littell beschreven hoe de Duitsers tijden de Tweede Wereldoorlog verbloemend taalgebruik toepassen om hun gruweldaden aan te duiden. Dit politiek correcte taalgebruik wordt in Duitsland Sprachregelungen genoemd. In Nazi-Duitsland werd voor de laatste, gruwelijkste fase van de Holocaust bijvoorbeeld door Hitler het eufemisme ‘Endlösung (der Judenfrage)’ gebruikt. In het Engels wordt deze term aangeduid met ‘Final Solution’ en in het Nederlands vertaald betekent het ‘De eindoplossing (van het Jodenprobleem)’. Deze benaming doet blijken dat de Holocaust de oplossing van een probleem was. Het heeft een positievere connotatie dan Joodse massamoord. Hitler zelf werd vaak ‘der Fuhrer’ genoemd. Hetgeen Joris Luyendijk laat zien dat met de berichtgeving in Israel gebeurt, kan dan dus ook wel als een vorm van sprachregelung gezien worden.

Kunnen we echter iets met de signalering van Luyendijk? Valt het te voorkomen of op te lossen? Kun je een tekst neutraler en dus objectiever maken? Kortom is neutraliteit van taal mogelijk?

Een oplossing lijkt de suggestie om taal neutraler te maken van Orson Welles, dat hij bespreekt in zijn boek 1984. De term ‘Newspeak’ die hij daarin introduceert wijst op een fictieve taal dat politiek incorrect denken uit moet bannen. Het systeem komt neer op het inkrimpen van de woordenschat en daarmee het doen verdwijnen van nuances in woord en idee. Het uiteindelijke doel is dus dat er allen nog politiek correcte dingen gezegd kunnen worden, omdat men eenvoudig de woorden niet heeft om dingen te zeggen of zelfs maar te denken.

Echter door de nuance in taal weg te halen bereik je het tegenovergestelde als waar Luyendijk voor pleit: een genuanceerdere berichtgeving.

Column: Valtstrikken van het geheugen

2009-04-05T15:56:00.003+02:00

VALSTRIKKEN VAN HET GEHEUGEN

„Ik keek altijd terug op mijn diensttijd in Libanon alsof het herinneringen waren van iemand anders. Niet dat ik alles vergeten was, maar veel van wat ik had gezien en meegemaakt zat diep weggestopt. Een neurobioloog vertelde me dat herinneringen die diep liggen opgeslagen in het brein, fris blijven, alsof er een beschermend laagje omheen zit. Als je daar dan na een lange periode mee aan de slag gaat, is het alsof iets gisteren is gebeurd. Ik weet niet of die theorie klopt, maar voor mij is dat heel herkenbaar.”

De Israëlische regisseur Ari Folman maakte in 2008 de autobiografische film Waltz with Bashir, waarin hij een zoektocht naar zijn herinneringen verbeeldt. Om precies te zijn, gaat hij op zoek naar zijn herinneringen aan de Israëlische inval in Libanon in juni 1982 waaraan hij als dienstplichtige deelnam. Met name het gruwelijk bloedbad in de Palestijnse vluchtelingenkampen Sabra en Shatila, waaraan hij als lid van het Israëlische leger mede schuldig was, werd tot het moment dat hij de film maakte niet door zijn hersenen in zijn herinneringen toegelaten.

Het frappante gegeven dat zijn hersenen de gruwelijke gebeurtenis niet toe wilde laten tot zijn herinneringen, kan als een trucje van de hersenen worden beschouwd. Je zou immers verwachten dat je je een dergelijke heftige gebeurtenis, die op het moment zelf ontzettend veel indruk maakt, juist heel goed kan herinneren. De beveiligingsmechanismen van de hersenen bij Ari Folman zorgde er echter voor dat het bloedbad uit zijn geheugen werd gebannen. De reden hiervan is waarschijnlijk om een traumatische ervaring te voorkomen. De hersenen zetten dus een soort beveiligingsmechanisme in werking om een ‘emotional overload’ te voorkomen.

Het maken van een film over de gebeurtenis was voor de regisseur de juiste manier om zijn herinneringen te kunnen verwerken. Hij spreekt hiervoor onder andere met andere soldaten die destijds in het leger zaten. De zoektocht twintig jaar na dato zorgt er voor hem voor dat de blokkade naar de zwarte periode in zijn leven wordt opgeheven. Herinneringen komen in de vorm van beelden, nachtmerries, gedachten en gevoelens langzaam vrij. En zo vormt er zich een steeds betere reconstructie van wat er is gebeurd en hoe het zo heeft kunnen komen. Een methode waarop in de psychologie verschillende therapieën zijn gebaseerd: gebeurtenissen rondom een trauma gestructureerd opnieuw beleven om ze daardoor te kunnen verwerken en 'een plekje' te kunnen geven.

Ook in mijn eigen geheugen merk ik dat mijn hersenen me trucjes flikken. En als ik na ga, dan klopt het inderdaad dat juist bij de meest heftige gebeurtenissen mijn geheugen erg gekleurd is, of zo je wilt, onbetrouwbaar blijkt. Mijn moeder is op mijn zestiende overleden aan borstkanker, maar over haar ziektebed kan ik me niet bijster veel herinneren. Ook kan ik me bijvoorbeeld niet goed het moment herinneren waarop ik te horen kreeg dat ze dood was. Ik weet nog dat het Koninginnedag was, dat we aan de Waalkade in Nijmegen zaten, maar ik weet niet meer wie mij belde en hoe ik weer thuis ben gekomen. Laatst zei iemand tegen mij: ‘Je leven stortte vast wel in toen je het hoorde? Nou nee, eigenlijk niet. Ik weet nog dat ik in tranen uitbarstte, maar een paar uur later was ik al pragmatisch bezig te crematie te organiseren. Je hersenen doen waarschijnlijk een poging om de pijn te verzachten.

Hoewel er een vergelijking valt te trekken, zitten er grote verschillen tussen mijn ervaringen en die van de regisseur van Waltz with Bashir. Het overlijden van mijn moeder was voor mij namelijk geen traumatische ervaring, in tegenstelling tot Ari Folman, die ontelbare mensen voor zijn ogen heeft moeten zien overlijden. Ook heb ik geen film nodig gehad om het allemaal te kunnen verwerken. Welke mechanismen precies in de hersenen in werking treden en met welke reden, is mij niet helder. Dit zal per goed stel hersenen en per gebeurtenis verschillen. Wel blijkt hier uit dat er kennelijk geen traumatische ervaring aan te pas hoef te komen. Het belangrijkste is denk ik dat je voorkomt dat je hersenen het diep wegstoppen en dat je een manier vindt óm het te kunnen verwerken.

Column: Spiegels van de ziel

2009-04-05T15:54:00.002+02:00

SPIEGELS VAN DE ZIEL

‘Komt het omdat jij hier werkt dat we telkens oogcontact hebben, of om een andere reden?’
- ‘Nou, ik denk omdat ik hier werk.’
‘Oh (bloos), dat is jammer.’
- ‘Ja, helaas.’

Tweemaal weeks ren ik in een Mexicaans restaurant rond als volleerd ‘camarera’ met fajitas en burritos. Bij mijn bijbaan als serveerster is oogcontact een onmisbare vorm van communicatie. Gouden regel is bijvoorbeeld om altijd oogcontact te maken bij het opnemen van een daghap, enchiladas met kip, rundvlees en milde saus plus extra portie zure room, of iedere ander gerecht op het menu. Daarnaast is het geen kunst om te zien of de gast tevreden en juist verliefd geraakt, in de ogen staart van zijn vlam, of om zich heen kijkt op zoek naar een kleurrijk bloesje die de rekening kan brengen.

Zoals Dr. Ignace Hooge in zijn lezing vertelde: ‘Mensen zijn ongekend goed in het zien bij anderen waar ze naar kijken. Als u in de trein zit en u ziet een leuk iemand tegenover u zitten, dan gaat u hem niet aan zitten kijken. Die heeft dat meteen door natuurlijk. Dus u zet allerlei strategieën in om niet de kijkrichting prijs te geven. Het kan via het glas, maar die heeft iedereen door tegenwoordig.’ Buiten deze verwijzing naar de flirtfunctie van het oog, behandelde hij enkel het meten van oogbewegingen voor marketingdoeleinden. Groot, contrast en minder is beter, bleken uit onderzoek de belangrijkste eigenschappen van het trekken van de aandacht in ondermeer logo’s en advertenties.

Hoe het mogelijk is dat iemand zo goed kan zien dat er naar hem gekeken wordt is een vraag die bij mij bleef hangen. Ook vind ik het boeiend dat een kruising van blikken voor zo ontzettend veel verschillende interpretaties vatbaar is. Iets te lang in iemands ogen staren, kan blijkbaar bij de ander overkomen als flirten. Dat oogcontact een belangrijke factor is in het flirten, blijkt wel uit het feit dat oogcontact als lemma in het sexwoordenboek.nl wordt omschreven als: Oogcontact heb je wanneer je iemand recht in de ogen kijkt en je elkaar echt ziet. Houdt de ander jouw blik daarbij langer vast dan normaal, al is het maar één tel, dan weet je dat de ander je aantrekkelijk vindt. Het is een wezenlijk onderdeel van het flirten. De meeste erotische relaties beginnen met oogcontact.

Het erotische gehalte binnen relaties dat te wijten is aan het oogcontact wordt waarschijnlijk door veel internetdaters ontkracht. Dát oogcontact een belangrijk onderdeel is bij flirten, lijkt mij echter een onomstootbaar feit. Zo wordt er sinds kort op een georganiseerde manier geëxperimenteerd met het inzetten van oogcontact bij het vinden van de liefde. Aanstaande 23 februari wordt er voor het eerst in Utrecht in het hippe café Zussen een avond georganiseerd waarbij het ‘EyeFlirt Speeddaten’ in de praktijk wordt gebracht. Een evenredig aantal mannen en vrouwen zullen die avond aanwezig zijn. De bedoeling dan is dat de singles elkaar een minuut lang in de ogen kijken zonder te praten. Na een minuut wisselt het mannelijk danwel het vrouwelijke geslacht van tafel en hetzelfde ritueel herhaalt zich. Uiteindelijk zie je op zo’n avond dan zo’n twintig paar nieuwe ogen.‘Laat je intuïtie je vertellen wie het beste bij je past.’ Aldus de organisatie.

Ik wil niet zeggen dat op een kwantitatieve manier kijken naar oogbewegingen met een commercieel doeleinde niet interessant is. Als geesteswetenschapper heb ik alleen meer oog voor kwalitatief onderzoek doen naar bijvoorbeeld de aard van intuïtie: naar ogen als spiegels van de ziel. Meer dan onderzoek over effectievere manieren om ogen nog groter dan de mond te maken.

Na de opmerking van de mannelijke gast die mijn oogcontact verkeerd had geïnterpreteerd, durfde ik hem niet meer aan te kijken. De rest van de avond deed ik onverhoede pogingen om met de, volgens Dr. Hooge, ietwat achterhaalde tactiek, via een spiegel aan de muur mijn ziel niet meer prijs te geven.

Re:censie Pipilotti Rist: Elixir

2009-04-05T15:52:00.003+02:00

PIPILOTTI RIST: ELIXIR
Een slaapverwekkend goede tentoonstelling

Afgelopen 7 maart begaf ik me naar Maasstad en enige stad van Nederland met heuse skyline, voor de Rotterdamse Museumnacht 2009. De nachtelijke cultuurinjectie ging van start met een toespraak van Ahmed Aboutaleb, de nieuwe burgemeester van Roffa. Hij introduceerde in zijn praatje het thema RE: dat dit jaar centraal stond. Daarna kon ik mijn museumtour, samen met 12.000 anderen die zich ondanks de RE:cessie 12 euro hadden veroorloofd voor een nachtje kunst, beginnen. Nadat in het Schielandhuis pro’s live mijn hoofd hadden geRE:touceerd, ik in het Maritiem Museum met de Dansdokters een RE:is over de wereld had gevaren, in de Witte de Withstraat verschillende galeries had bezocht en me de trap op had weten te duwen in het stampvolle Boijmans, arriveerde ik bij het onderwerp van deze RE:censie: Elixir.

De tentoonstelling Elixir van de Zwitserse videokunstenares Pipilotti Rist, was tijdens de Museumnacht voor het eerst in het Boijmans van Beuningen te bezoeken. Elixir is een ‘gesamtkunstwerk’ van negen ruimtelijke installaties die al je zintuigen prikkelen. De totaalervaring begint al voordat je de installaties binnen treedt. Verzocht wordt namelijk of je je schoenen wilt achterlaten. Bij binnenkomst is het meteen bevreemdend om op je sokken de zachte, tapijten museumvloer aan te voelen. In de hele ruimte hangen van het plafond tot de grond transparante wanden van doek. Door de doolhof van doeken baan je je zo een weg van installatie naar installatie. Overal liggen kussens op de grond, staan bedden of word je op een andere manier uitgenodigd om je neer te vleien en zo te genieten van de videoprojecties die op grote schermen aan de wanden of aan het plafond hangen. Op de achtergrond is spacerige muziek te horen van de band Les Reines Prochaines, waarvan Rist zelf deel uit maakt.
Het samenspel tussen audio, video en ruimtelijke ervaring doen de grenzen tussen droom en werkelijkheid vervagen. Zelf zegt Rist over haar werk ‘Ik kan die twee niet goed scheiden, dus lopen ze door elkaar.’

Eenmaal weer buiten kun je je ervaringen over de tentoonstelling verwoorden op een krijtbordje. Hier wordt vervolgens weer een kunstwerk van gemaakt. Een jongetje zag ik de spijker voor mij op zijn kop slaan met de zin: “Ik werd er moe van”. De tentoonstelling is een droom, slaapverwekkend, een bijzondere ervaring en hoogtepunt van mijn Museumnacht.

* De tentoonstelling is nog te ervaren tot 10 mei aanstaande in Boijmans van Beuningen te Rotterdam.
* De Utrechtse Museumnacht vindt plaats op 30 mei aanstaande.

Column: The medium is the message

2009-04-05T15:50:00.001+02:00

THE MEDIUM IS THE MESSAGE

Het NOS-journaal vanaf 07.00u ’s ochtends elk half uur op Nederland 1 en 2. Danwel voor kinderen, slechthorenden of in 60 seconden. Het RTL 4 nieuws, SBS 6 Show Nieuws, RTL Z financieel nieuws. Nieuws in de Utrechtse stationhal op een gigantisch plasmascherm. Nieuws op televisieschermen in het postkantoor op de Neude terwijl je op je zojuist getrokken nummertje 247 wacht om aan beurt te zijn. Google Reader waarbij je via RSS-feeds door duizenden nieuwe nieuwsberichten per dag kunt scrollen. De Volkskrant Nieuwsklikker, GeenStijl, Nu.nl, BNR Nieuwsradio, de dagelijkse NRC Next lunchbox nieuwsbrief met de laatste noemenswaardige gebeurtenissen. 83.800.000 hits op Google.nl bij alleen het intypen van het lemma ‘nieuws’.

Het is geen kunst om op de hoogte te blijven over alle door de pers noemenswaardig bevonden gebeurtenissen. In tegendeel, keuze te over. Echter volgens Jaap van Ginneken, mediapsycholoog en auteur van talloze boeken over het mediatijdperk, betekent dit enorme aanbod van nieuws niet dat wij ook daadwerkelijk een beter beeld krijgen van wat er in de wereld gebeurt. De gigantische oceaan van nieuws die ons van alle kanten overspoelt, zou juist voor vervlakking en versnippering zorgen. Daarnaast hebben steeds minder nieuwsbrengers een eigen kijk op de wereld doordat journalisten elkaar napraten. Ook wordt er teveel op de wens van het publiek ingestemd. De tienduizenden doden per dag in Afrika halen het niet bij een volledig onterecht neergeschoten mus. Natuurlijk heeft van Ginneken gelijk als hij zegt dat we door de media een vertekend beeld hebben van de werkelijkheid, maar je kunt je afvragen in hoeverre men dat pakweg vijftig jaar geleden, zonder dat brede scala aan media, ook al niet had.

Hadden de mensen in 1920 dan zo'n helder beeld van de wereld en wisten ze toen wel wat er zich echt afspeelde in de rest van de wereld? Ik denk dat het beeld dat we hier in Nederland zo'n vijftig jaar geleden van bijvoorbeeld Indonesië of de missie hadden minstens net zo vertekend was als het wereldbeeld van nu als het al niet nog meer vertekend was. En net als nu hadden de mensen toen het idee dat ze wisten hoe het zat. Het volledige naadje van de kous weten is nu eenmaal onmogelijk. Er zal immers altijd de factor zijn die tussen gebeurtenis en het publiek inzit. Er zit iemand tussen die hoe objectief hij ook probeert te zijn altijd met een bepaald perspectief naar iets kijkt, iets vanuit een bepaald oogpunt belicht. Volledige objectiviteit is simpelweg onmogelijk.

Maar misschien moet het al dan niet vertekende beeld dat wij krijgen helemaal niet het hele eieren eten zijn. Als er alleen maar vertekende beelden voorhanden zijn, dan gaat het er toch veel meer om hoe je die vertekening kunt duiden? Een gepaste uitspraak die bij deze gedachte past, lijkt mij daarom: “The medium is the message”. Marshall McLuhan deed deze uitspraak al in 1964, nog voor het bestaan van digitale media. Hij bedoelde hiermee dat we in tegenstelling tot het enkel kijken naar de boodschap van een medium, we naar de structurele veranderingen die subtiel geïntroduceerd, en over een langere periode gaande zijn, moeten bekijken. Door de komst van de digitale media en de daardoor grote hoeveelheid mogelijkheden om op de hoogte te blijven van de wereld, is de wereld veranderd. Het is dus veel interessanter om te bekijken wat de mogelijkheden zijn, in plaats van de tekortkomingen.

Als je je bewust bent van het gegeven dat het beeld dat je van de wereld hebt altijd beperkt en vertekend is, dan is het boeiender om te bedenken hoe te navigeren door die informatie die astronomische omvang heeft aangenomen. Om te bedenken hoe je die informatie kunt gebruiken en zo jezelf en de wereld te leren begrijpen.

Tip: FOAM: Richard Avedon

2009-03-20T16:23:00.002+01:00

Afgelopen dinsdag 13 maart ben ik naar de tentoonstelling over Richard Avedon geweest in het Fotomuseum Amsterdam. Buiten dat het een ontzettend mooie, boeiende tentoonstelling was, en echt aan te raden voor iedereen!!, vond ik twee quotes van hem die op de muur te lezen waren erg pakkend.

"My photographs don't go below the surface. They don't go below anything. They're readings of the surface."1980

"There is no such thing as inaccuracy in a photograph. All photographs are accurate. Non of them is the truth." 1986

Onderzoek voor Gamecultuur: Evolutie: Entertainment of educatie?

2009-02-02T23:35:00.004+01:00

EVOLUTIE: ENTERTAINEMENT OF EDUCATIE?

EEN ONDERZOEK NAAR DE EDUCATIEVE FACTOR

IN DE COMPUTERGAME SPORE

Student: Marieke van Schoonhoven
Studentnummer:3250873
Cursus: Nieuwe Media en Populaire Cultuur: Gamecultuur
Docenten: Joost Raessens en Teun Dubbelman
Studie: TCS, Nieuwe Media en Digitale Cultuur, 2de jaar

INHOUDSOPGAVE

1 Inleiding 3

1.1 Vraagstelling 4

1.2 Theoretisch kader 4

1.3 Methode 5

1.4 Wetenschappelijk belang 5

1.5 Maatschappelijk belang 6

2 De spelende mens 7

3 Educatie in games 10

3.1 Vormen van educatieve games 10

3.1.1 Serious Games 11

3.1.2 Digital Game-Based Learning 11

3.1.3 Tangential Learning 12

3.1.4 Epistemic Games 13

3.2 Wat je leert van gamen 14

3.2.1 Sleeper Curve 15

3.2.2 Keuzes maken 15

3.2.3 Multitasken 16

3.2.4 Lateraal denken 16

3.3 Waarom games zo’n goede onderwijzers zijn 18

3.3.1 Motivatie 18

3.3.2 Beloning 18

3.3.3 Herhaling 19

4 Persoonlijk verslag van de computergame Spore 20

5 Conclusie 26

6 Bronnenlijst 27

1. Inleiding

Vanaf begin september 2008 is wereldwijd de computergame Spore verkrijgbaar. Tijdens het spelen van het spel Spore wordt de speler meegenomen op ontdekkingstocht door de ontwikkeling van het leven zelf. Middels een vijftal stadia die doorlopen moeten worden, evolueert de avatar van de speler zich van een ééncellig organisme, tot een beschaving die al rondreizend zijn sporen in de ruimte achterlaat. Will Wright, de bedenker van deze evolutiegame, kan gezien worden als een van de meest invloedrijke gameontwerpers van dit moment. Met de spellen SimCity en daarna het immens populaire spel the Sims op zijn CV, is hij de vader van de meest verkochte game aller tijden. Ook zijn nieuwste kindje Spore, blijkt in korte tijd al een groot succes te zijn. In de maand na het uitkomen van de game, ging de game wereldwijd maar liefst een miljoen keer over de toonbank.[1] En dit zijn alleen nog maar de cijfers van de legale verkoop. De game staat namelijk op nummer één in de lijst van meest gedownloade games. Deze cijfers duiden op de enorme populariteit van de game. Bovendien zegt EA Games president Frank Gibeau: “De meest recente game van Will Wright levert een ongelooflijk diverse game op die zowel core gamers als casual gamers aantrekt.” [2]

De populariteit onder een grote, diverse groep gamers in combinatie met een centraal thema als de evolutietheorie van Charles Darwin, lijkt een goede combinatie voor een educatieve game. Het spel wordt namelijk enerzijds door veel gamers als entertainment en vrijetijdsbesteding beschouwd en anderzijds kent het de educatieve inslag die de makers van de game hebben gekozen. Opvallend bij de omschrijving van de game is dat er vergelijkingen te signaleren zijn qua gameplay met andere games die zich educatief of serious games noemen. Een voorbeeld van een dergelijke serious game is de game Car Kit, ontworpen aan de Hogeschool van de Kunsten in Utrecht dat tot doel heeft leerlingen de werking van bepaalde natuurkundige krachten te leren. Bij beide games zie je dat de speler op een constructieve wijze bezig is iets te leren. In Car Kit dient de speler zelf een voertuig te construeren dat in staat is om over verschillende soorten terrein te rijden en hij of zij bekijkt welke onderdelen daarbij wel of niet werken. Hierdoor ervaart men spelenderwijs allerlei inzichten uit de natuurkunde.[3] Spore gaat uit van eenzelfde soort principe. De speler moet namelijk zijn eigen wezen creëren en komt er ook achter via ‘trial en error’ hoe zijn wezen het best weet te overleven. De potentie van Spore voor een goede educatieve game, die de zojuist genoemde eigenschappen doen vermoeden, was voor mij aanleiding om een onderzoek te starten naar dit thema.

1.1 Vraagstelling

Hoofdvraag:

In hoeverre is het spel Spore educatief?

Deelvragen:

- Wat is spel

- Wat is Educatief

- Hoe kunnen games educatief zijn?

1.2 Theoretisch kader

De theorieën waarmee ik dit onderzoek heb opgebouwd, hebben allen iets te maken met spel. Om allereerst dieper in te gaan op het fenomeen spel in zijn algemeenheid, heb ik gebruik gemaakt van het boek Homo Ludens van Johan Huizinga. Zo heb ik geprobeerd om te laten zien hoe doordrongen onze cultuur is van spel. Daarnaast heb ik de tekst Computergames and Learning. van Mark Prensky gebruikt. In deze tekst beschrijft hij op een zeer uitgebreide manier over het belang van goede educatieve games en waar deze aan moeten voldoen. Namelijk aan het juiste evenwicht tussen entertainment en educatie. De bijbehorende theorie hierbij is Digital Game Based Learning en zou volgens hem een goede manier zijn om tegemoet te komen aan de veranderingen bij leerlingen door de komst van digitale media. Samen met de minder wetenschappelijk theorie Tangential Learning, en Epistemic Games geïntroduceerd door David Schaffer, vormen dit mijn voorbeelden van serious games. Verder heb ik het boek Everything Bad is Good For You van Steven Johnson gebruikt om dieper in te gaan op de voordelen van het gamen. Samen met What Video Games Have To Teach Us About Learning and Literacy van James Paul Gee en het begrip lateraal denken geïntroduceerd door Edward de Bono vormen zij de inhoud van hoofdstuk 3.2: Wat je leert van gamen. De ideeën van Steven Johnson heb ik eveneens gebruikt om te beschrijven waarom games zo’n goede onderwijzers zijn.

1.3 Methode

Mijn focus tijdens het onderzoek lag op de literatuur. Hiermee bedoel ik focus op de teksten die zijn geschreven over games en educatie, door middel van een analytische tekstanalyse. Bij het zoeken naar theorieën heb ik een grote hoeveelheid aan teksten en boeken gevonden die een relatie leggen tussen games en educatie. Uit de theorieën die hierin worden behandeld heb ik een selectie gemaakt. De verschillende elementen binnen de game en eigenschappen van de game heb ik gestaafd aan de teksten die zijn geschreven over dit onderwerp. In deze analyse passeren ook teksten over andere educatieve games de revue, zodat ik een vergelijking tussen beide kan maken. Dit was echter alleen mogelijk door Spore zelf grondig te bestuderen. Daarom lag een tweede focus op Spore zelf als mediatekst. Bestudering van het spel is alleen mogelijk door het zelf intensief te spelen. Dit betekent dat ik alle vijf de fases waaruit Spore is opgebouwd heb doorlopen. Omdat elke fase een andere gameplay, regelgeving en design kent, is het analyseren per fase noodzakelijk. Ik heb ervoor gekozen om een logboek bij te houden waarin ik mijn persoonlijke spelervaring beschrijf. De vergelijking die ik maak tussen theorie over educatieve game en het spel Spore is volledig gebaseerd op mijn persoonlijke ervaring. Aan de hand van de tekstanalyses en vergelijkingen te maken met mijn eigen ervaringen, tracht ik een zinvol antwoord te krijgen op mijn onderzoeksvraag en zo bij te dragen aan het discours rondom de educatieve game.

1.4 Wetenschappelijk belang

Allereerst is het onderzoek naar games in zijn algemeenheid erg zinvol aangezien deze onderzoeksdiscipline nog erg jong is. Dat Game Studies nog in de kinderschoenen staan, betekent dat er voor wetenschappers nog veel te exploreren valt over onder meer de eigenschappen en mogelijkheden van dit medium. Als we kijken naar de onderzoeken die in de prille jeugd van Game Studies zijn gedaan, valt op dat de focus vaak lag op effecten van digital gaming op de mens. Ondanks dat directe effecten nooit aangetoond zijn, bleek de gesuggereerde invloed vaak negatief. Games zouden bijvoorbeeld aanzetten tot verslaving, gewelddadigheid en racisme. Educatie is een belangrijke positieve kant van games. Mochten games bijdragen aan beter onderwijs, dan ook aan beter opgeleide mensen en aan een sterkere kenniseconomie van ons land.

Als we daarnaast kijken naar specifieke het spel Spore, dan blijkt het een enorm innovatief spel te zijn. Door verschillende partijen wordt Spore als een game gezien die de gehele gamebranche kan innoveren[4]. Time Magazine heeft de computergame bovendien de twintigste plek gegeven op de lijst van beste innovaties van 2008[5]. Dit innovatieve karakter biedt een enorme hoeveelheid mogelijkheden in het construeren van content door de gamer en het prikkelen van de fantasie. Wie weet wat dit kan betekenen voor de mogelijkheden op educatief gebied.

1.5 Maatschappelijk belang

Prensky beweert in zijn tekst Computer Games and Learning, dat het mediagebruik van leerlingen van vandaag ontzettend is gedigitaliseerd. Tegen de tijd dat iemand is afgestudeerd heeft hij minder dan vijfduizend uur gespendeerd aan het lezen van boeken, maar bijvoorbeeld maarliefst tienduizend aan het spelen van computergames.[6] Er zal rekening gehouden moeten worden met deze veranderende belevingswereld en belangstelling van jongeren. Educatie die aansluit bij deze bevolkingsgroep is daarbij erg belangrijk. Een zo goed mogelijke opleiding is namelijk de sleutel naar een succesvolle kenniseconomie. Een spel als Spore zou mogelijkerwijs een goede manier zijn om aansluiting bij de jongeren te vinden.

Daarnaast is van belang dat de inhoud van het spel gebaseerd is op de evolutietheorie van Charles Darwin. Een theorie die vandaag de dag nog steeds enorm actueel is. De aandacht die het in de wetenschap krijgt bewijst dit gegeven. Zo zijn er tal van (populair) wetenschappelijk boeken geschreven en is er in 2009 een serie lezingen gestart door Studium Generale in Utrecht over dit onderwerp.

2. De spelende mens

Johan Huizinga (1872 – 1945) was een Nederlands historicus die op zijn vakgebied wel gezien kan worden als behorend tot Hollands trots. Hij geldt namelijk als grondlegger van de Nederlandse cultuurgeschiedenis en met zijn wetenschappelijke publicaties en prozastukken werd hij bekend over de hele wereld. Een van de boeken die hij heeft geschreven is Homo Ludens, proeve eener bepaling van het spel-element der cultuur, gepubliceerd zo’n tachtig jaar geleden, in 1938. Aan de hand van talloze voorbeelden beschrijft hij dat spel van wezenlijk belang is en dat het een noodzakelijke voorwaarde is voor het voortbrengen van cultuur. De titel van zijn boek, Homo Ludens, is Latijn voor ‘spelende mens’. Alles wat wij doen is volgens hem terug te voeren op spel en staat aan de kern van ons bestaan: Wij spelen, en weten dat wij spelen, dus wij zijn meer dan enkel redelijke wezens, want het spel is onredelijk. [7]

Wat hij in dit boek heeft beschreven is dermate goed uitgewerkt en er worden zo’n wezenlijke dingen beschreven, dat het boek ondanks zijn lange bestaan nog zeker niet verjaard is. Nog steeds is het uiterst relevant voor onze kennis over het spel. En hoewel de uitvinding van de computergame nog niet gedaan was in de tijd dat Homo Ludens werd gepubliceerd, is zijn boek de hoeksteen van het piepjonge wetenschapsgebied naar het computerspel: de ludologie.

De definitie van spel volgens Huizinga laat zien dat zijn inzichten nu nog steeds van toepassing zijn op het hedendaagse spel. Huizinga definieert spel als: Een vrije handeling, die als ‘niet gemeend’ en buiten het gewone leven staande bewust is, die de speler geheel in beslag kan nemen, waaraan geen direct materieel belang verbonden is, of nut verworven wordt, die zich binnen een opzettelijke bepaalde tijd en ruimte voltrekt, die naar bepaalde regels ordelijk verloopt, en gemeenschapsverbanden in het leven roept, die zich met geheim omringen of door vermomming als anders dan de gewone wereld accentueren.

Wat uit deze definitie opgemaakt kan worden is dat spel geen direct belang of nut kent. Spel heeft echter wel degelijk een functie. De functie van het spel bestaat uit twee belangrijke aspecten. Allereerst is er het wedstrijdelement. Zo wordt een spel gespeeld om iets te winnen, of minstens om iets te bereiken. De strijd naar het bereiken van het beoogde doel bevindt zich voor een groot deel in de esthetische sfeer. Niet voor niets spreken wij over een “mooie wedstrijd” als we een goede voetbalwedstrijd willen omschrijven. Middels spanning, evenwicht, balanceren, beurtwisseling, contrast, variatie, binding, ontknoping en oplossing zijn wij op zoek naar ritme en harmonie. Het element spanning is in die strijd een erg belangrijk esthetisch element. Het moet aanwezig zijn in een dergelijke wedstrijd. Met een zekere mate van inspanning, waarbij spanning gecreëerd wordt door onzekerheid en kans, moet er gestreefd worden naar ontspanning. De spanning in het spel stelt de kracht van de speler op de proef. Lichaamskracht, volharding, vindingrijkheid, moed, uithoudingsvermogen en geestelijke kracht worden alle beproefd, binnen de regels die het spel voorschrijft.

Daarnaast is een tweede belangrijk aspect van het spel het innemen en neerzetten van een rol. Men neemt tijdens het spelen van een spel een bepaalde rol in, men zet een vertoning neer. Om een voorbeeld te noemen kan dit in zijn simpelste vorm het spel van kinderen zijn die de rol innemen van een vader(tje) en moeder(tje). Beide kinderen verbeelden zich dat zij iemand anders zijn (meer verheven dan dat in werkelijkheid het geval is). Deze vervoering wordt ondergaan zonder dat het totale bewustzijn van de werkelijkheid verloren gaat. Beiden weten dat zij in werkelijkheid nog te jong zijn om ouders te zijn, maar zowel de spelers als de toeschouwers van het spel accepteren de rollen die ingenomen zijn.

Spel is echter altijd, zowel in het geval van een wedstrijd als bij een rollenspel, gebonden aan strikte regels. Worden de regels verbroken en is men een spelbreker, dan raakt het spel uit zijn wankele evenwicht. Als een acteur tijdens een toneelstuk zijn tekst is vergeten, dan stokt het spel. Of als iemand uit het publiek roept dat Romeo helemaal niet bestaat, of dat het decor van bordkarton is, dan valt de spelwereld ineen. Blijft de spelbreker het spel ophouden, dan zal er geprobeerd worden om hem te verwijderen en zo het evenwicht te herstellen. Het voorbeeld van een toneelstuk geeft ook aan dat een spel altijd gebonden is aan tijd en ruimte. Binnen de vier muren van de theaterzaal zitten de toeschouwers netjes in rijen met hun gezicht naar het toneel. Het toneelspel begint en is na verloop van tijd afgelopen. Toeschouwers en acteurs lopen dan de begrensde spelwereld weer uit en keren dan weer terug in de ‘echte’ wereld om zich te haasten naar de bar voor een drankje - en daar weer een nieuw spel te starten. Namelijk dat van bediende en besteller, met zijn eigen strikte regels van ruimte en tijd.[8]

Een strikte lijn trekken tussen echte wereld en spelwereld blijkt haast onmogelijk. Van de ene spelwereld duikelen we in de andere. Spel is daarmee totaal doordrongen in onze cultuur. Sterker nog, zoals in het begin van dit hoofdstuk aangehaald, is de functie van spel volgens Huizinga, het voortbrengen van cultuur.

3. Educatie in Games

Op verschillende niveaus wordt er over de educatieve mogelijkheden van games gesproken. Zowel expliciet als impliciet blijken games in staat om bij hun spelers bepaalde informatie over te brengen. Door middel van games is het mogelijk leerlingen op een andere manier dan in de verhouding docent-leerlingen kennis te laten vergaren. In plaats van dit verouderde instructionistische schoolklasparadigma, wordt er gebruik gemaakt van constructionistische vormen van educatie.

In de eerste alinea’s zal er een aantal theorieën worden behandeld die middels constructionistisch onderwijs expliciete kennis willen overdragen. Met deze games wordt het allereerst mogelijk om expliciete kennis, bijvoorbeeld het onderwijzen over de Middeleeuwen, beter te laten beklijven. Ook wordt het mogelijk om de aandacht te vestigen op het aanleren van meer impliciete kennis. Vaardigheden die verder gaan dan kennis vergaren over één bepaald thema. Namelijk vaardigheden die multi-inzetbaar zijn op verschillende terreinen en die de leerling meer leert over de gehele maatschappij.

Deze vaardigheden, die zowel in puur educatief bedoelde games nodig zijn, als ook in games die als pure entertainment in de markt zijn gezet, trainen op een veel dieper niveau verschillende vaardigheden. Een aantal hiervan zal behandeld worden in het tweede deel van dit hoofdstuk.

Als laatst zal er nog dieper worden ingegaan op de redenen waarom een computergame zich zo goed leent voor educatie.

3.1 Vormen van educatieve games

3.1.1 Serious Games

Car Kit – Serious Racing is een voorbeeld van een game waarvan de makers hebben geprobeerd de balans te zoeken tussen entertainment en educatie. Het spel moet middelbare scholieren helpen bij het vak natuurkunde. Door middel van het construeren van een eigen auto die in staat moet zijn om over verschillende soorten terrein te rijden wordt er natuurkundige theorieën behandeld zoals elasticiteit, wrijving en zwaartekracht. De speler bekijkt welke onderdelen daarbij wel en niet werken. Hierdoor ervaart men spelenderwijs allerlei inzichten uit de natuurkunde. Het spel is ontwikkeld door het onderzoeksprogramma GATE, dat in 2007 van start is gegaan. GATE is verbonden aan de Universiteit Utrecht en ze houden zich bezig met de ontwikkeling van virtuele werelden. Daarin proberen zij een zodanige mate van realisme, belevingswaarde, interactiviteit en intelligent gedrag van virtuele mensen te waarborgen, dat nieuwe generaties trainingsvormen en entertainment mogelijk worden. De artistieke kant en de fun factor worden hier nadrukkelijk in meegenomen. [9]Eén van de projecten waar zij zich mee bezighouden is educatie. Zij zien ook in dat er een kloof bestaat tussen het informele leren buiten het klaslokaal en het reguliere onderwijs. Met Car Kit verkennen en demonstreren zij nieuwe manieren van leren die mogelijk zijn gemaakt door technologie.

Naast Car Kit bestaan er tal van andere serious games. Op allerlei gebieden en in allerlei gedaantes wordt er steeds meer middels games geprobeerd kennis over te dragen. Zo is America’s Army een bekende propagandagame. Het Amerikaanse leger heeft deze online game ontworpen om jongeren enthousiast te maken voor het leger. De game moet de jongere laten ervaren hoe het is om in het leger werkzaam te zijn.

Ook zijn er ondermeer politieke, medische, natuur & milieu, simulatiegames en games voor de culturele sector. Wat ze gemeen hebben is dat ze je proberen iets te leren. Serious games hebben, zij het in verschillende gradaties, allemaal een hoger doel dan het enkel entertainen van de speler.

3.1.2 Digital game based learning

Een vorm van serious games is gedefinieerd door Mark Prensky als digital game-based learning. Volgens hem kennen dergelijke games de ideale combinatie van games en educatie. Het is volgens hem noodzakelijk om deze vorm van games in te zetten in het onderwijs. Omdat kinderen van de huidige generatie zijn opgegroeid met de continue aanwezigheid van digitale technologie, moet deze digitalisering binnen het dagelijks leven van jongeren ook doorgevoerd worden in de tijd die zij doorbrengen in (nu nog) de schoolbanken. Dat de leerlingen radicaal zijn veranderd is de eerste grote reden waarom computergames gebruikt moeten worden voor educatie. Door de continue stroom van digitale media is het aannemelijk dat hersenen van kinderen zich anders hebben ontwikkeld dan van mensen die hier niet mee zijn opgegroeid. Wat vast staat is dat denkpatronen bij deze generatie zijn veranderd. De hersenen van kinderen zijn aangepast of ingesteld op de snelheid, interactiviteit, en andere factoren in computer en videogames. Een tweede punt is daarom dat de manier waarop zij onderwezen worden moet veranderen. Ze moeten anders gemotiveerd worden en games zijn daarvoor het ultieme medium. Patronen van denken en leren die kinderen hebben ontwikkeld buiten lestijden moet doorgetrokken worden naar het klaslokaal. Plezier is bij het anders motiveren van leerlingen een belangrijke factor. Zoals in de vorige fase beschreven, heeft spelen een belangrijke biologisch, evolutionaire functie. Kinderen zijn gewend om te spelen omdat het de manier van de natuur is om middels spel zowel mensen- als dierenkinderen te engageren in het leren van nieuwe dingen. Bewust combineren van de motiverende kracht van computergames met een selectie aan interactieve leerprocessen, waarin zorgvuldig een balans moet worden gezocht, is het principe van digital game-based learning.[10]

3.1.3 Tangential Learning

Op de site van gamemagazine Edge, wordt de term Tangential Learning geïntroduceerd om het onbewuste leren binnen games aan te duiden. Bij Tangential Learning gaat het erom dat informatie in games niet wordt onderwezen, maar dat gamers worden blootgesteld aan bepaalde kennis en theorieën en zo op veel implicietere wijze de leerstof krijgen voorgeschoteld. Ook dit is een manier om serious games vorm te geven. Zij willen doormiddel van deze methode de kloof tussen educatieve games en entertainment games dichten. Nog te vaak focussen serious games zich te veel op de boodschap die ze willen overbrengen. Echter als het doel van de ontwikkelaars te duidelijk aanwezig is in een game, dan onttrekt het zich aan de ‘fun factor’. Om toch een expliciet onderwerp aan de man te brengen en het plezier in het leren te behouden, hebben zij deze vorm van leren bedacht. Interesse in het onderwerp waarover je leert is essentieel voor de motivatie om iets te leren en daarom is het belangrijk dat hetgeen waaraan je wordt blootgesteld gebeurt in een context waarin je al gemotiveerd bent. Een spannende game bijvoorbeeld, waarin een historische verhaal verteld wordt, kan de interesse van de speler over dit verhaal wekken. Ze komen door het spelen van dit spel in aanraking met een onderwerp waarvan ze nog niet wisten dat daar hun interesse lag. Volgens tangential learing wordt de speler, mits goed geïmplementeerd, nieuwsgierig naar het behandelde thema en gaat vervolgens op zoek naar meer informatie over dit onderwerp.[11]

Dit is precies wat er bij Spore gebeurt. Enerzijds is het mogelijk dat spelers van het spel kennis maken met de evolutieleer van Darwin en hierdoor geprikkeld worden om meer informatie over de evolutietheorie op te zoeken, anderzijds wordt het evolutionaire denken zoals in de Westerse wereld ingebakken zit bevestigd. De evolutietheorie wordt in Spore niet letterlijk behandeld, maar het stimuleert de interesse naar deze theorie en het maakt een discussie los over de al dan niet correctheid van de theorie. Blogs over Spore bewijzen dit. Op de website Antispore.com wordt Will Wright veracht voor zijn aanval op de Christelijke waarden. Ook zijn er veel recensies die de simplistische wijze waarop de evolutietheorie verbeeld wordt bekritiseren. De hamvraag in deze discussie is: In welke mate strookt deze weergave met de werkelijke evolutietheorie van Darwin?

3.1.4 Epistemic games

In educatieve games wordt vaak getracht om doormiddel van het opzetten van een bepaalde bril bij de gamer, hem of haar op een constructieve wijze iets te leren. De gamer moet in de huid van zijn avatar kruipen. Epistemic Games, een term geïntroduceerd door David Schaffer verwijst naar deze methode. De theorie is afgeleid van de epistemologie en verwijst naar de bepaalde manier van denken en doen die door vaardigheden, gewoontes en aannames die wij als mensen hebben en doen tezamen een zogenaamd ‘epistemic frame’ vormen. Zo gedraagt een advocaat zich bijvoorbeeld als een advocaat, identificeert zich met andere advocaten, is geïnteresseerd in de wet en weet daar ook alles over. Hetzelfde geldt mutatis mutandis voor dokters, journalisten, serveersters, stukadoors, architecten, historici, et cetera. Je zou kunnen zeggen dat al deze mensen een bepaalde bril op hebben en daarmee op ieder een eigen wijze naar de wereld kijken. [12] Dit is in feite precies waar Huizinga op doelt in Homo Ludens. Mensen hebben een bepaalde bril op en spelen het bijbehorende spel. Als dit wordt betrokken op een computergame, dan kan er gezegd worden dat de spelers ook een bepaalde bril wordt opgezet. In deze vorm van serious gaming, kan een speler met zijn avatar leren wat de identiteit, gewoontes, sociale praktijken, gedeelde waarden en manieren van denken zijn van één van die geprofessionaliseerde bevolkingsgroepen.

Specifiek bij de game Spore, bekijkt de speler de evolutietheorie vanuit het evoluerende organisme en ervaart zo van binnenuit hoe het is om te moeten overleven als vleesetend dan wel plantenetend wezen. Een game is volgens Schaffer de geschikte context bij uitstek om dingen te leren. In games is het namelijk mogelijk om virtuele werelden te creëren. Of dit nu advocaten, soldaten of complete beschavingen zijn. [13]De wetenschappelijke adequaatheid van de bril die wordt opgezet valt echter nogal eens te betwijfelen. Ook is het niet zeker in hoeverre de gamer zich daadwerkelijk voelt als in een epistemisch frame gekropen. Weet je na het spelen van een spel daadwerkelijk hoe het is om bijvoorbeeld een soldaat te zijn? De manier van expliciete kennis verwerven die door Schaffer wordt beschreven, moet volgens hem bijdragen aan de toekomst van leren. [14]

In Spore valt het te betwijfelen in hoeverre we kunnen spreken van een speler die de bril opzet van respectievelijk een eencellig organisme, een wezen, een stam en een beschaving.

3.2 Wat je leert van gamen

Net als een sport ligt hetgeen je van een videogame leert veel minder aan de oppervlakte en is niet in 1 oogopslag te zien . Zo is voetbal voor een buitenstaander die de regels niet kent en slechts vanaf de zijlijn blijft toekijken, niet meer dan een horde mannen in korte broeken. Hollend achter een bal proberen ze die te bewegen van het ene net af en naar een andere net toe. Verdiep je je meer in het spel dan blijkt dat de regels heel wat complexer liggen. Iedereen heeft bijvoorbeeld zijn eigen positie en taak. Ga je het spel spelen dan merk je daarnaast ook al snel dat hetgeen je van het spel leert dieper ligt dan de regels van het spel. Niet als direct effect, maar onbewust leer je door het spelen van voetbal bijvoorbeeld in teamverband te opereren. Je leert incasseren, samenwerken en je doorzettingsvermogen wordt op de proef gesteld. Bij een computergame is dit niet anders. Heb je nooit een console in je handen gehad, ken je games alleen staande vanachter de stoel van degene die het spel speelt, dan zul je een game als niet meer dan een bezigheid zien waarbij je heel vaak op knopjes moet drukken. Ga je je iets meer verdiepen in gamen, dan blijkt het spelen van computergames goed te zijn voor je hand oog coördinatie. Bovendien blijken ze ook nog eens heel mooi vormgegeven te zijn. Ga je daadwerkelijk vaker een spel spelen, dan leer je dezelfde vaardigheden als bij het beoefenen van voetbal. Je leert onder andere situaties te doorgronden, patronen te herkennen, problemen op te lossen en je te focussen op verschillende punten tegelijkertijd. Deze vorm van leren, collateraal leren, duidt er op dat mensen niet enkel leren wat ze op een bepaald moment aan het bestuderen zijn, maar dat ze op dat moment onbewust nog veel meer kennis opdoen. [15]

3.2.1 Sleeper Curve

Het onbewuste leren wordt door Johnson beschreven als de sleeper curve. Hij bedoelt met zijn theorie het onbewuste leren tijdens het gebruiken van verschillende media. Hij noemt daarbij het voorbeeld van een baseballspel APBA (met een twintigvlakkige dobbelsteen en speelkaartjes) dat hij vroeger speelde als tienjarig jongetje. In de game was het de bedoeling om een basketbalteam te managen. Het simpele doel daarbij was je team succesvol maken. Om dit doel te bereiken kwamen er echter ontzettend veel berekeningen aan te pas. Een knap staaltje statistiek en een uitgekiende strategie was volgens hem nodig om te berekenen welke stappen je het beste kon zetten. Iedere handeling had namelijk gevolgen voor de resultaten van de tegenstander. Deze vaardigheden heeft hij enkel opgedaan omdat hij verder wilde komen in het spel. Zou je een tien jarige diezelfde stof in een klaslokaalsetting hebben voorgeschoteld, dan zou het niet gelukt zijn om hem deze vaardigheden bij te brengen. Dit voorbeeld schetst de werking van de sleeper curve; het onbewust leren door de toenemende complexiteit van games, maar ook andere populaire media zoals dramaseries. Kortom media waarvan het hardnekkige vooroordeel bestaat dat ze de samenleving juist dommer maken. [16]

3.2.2 Keuzes maken

Zo kan bijvoorbeeld het spelen van een educatieve game er niet enkel voor zorgen dat de speler meer te weten komt over het thema, maar kan hij onbewust nog veel meer vaardigheden trainen. Een aantal van hen hebben al de revue gepasseerd als voorbeelden van vaardigheden die bij een potje voetbal (in de reële, of de virtuele wereld) onbewust worden getraind. Hieronder zal ik een aantal van hen uitgebreider behandelen. Vaardigheden die dus niet uniek zijn voor computergames, maar opvallend duidelijk aanwezig zijn in dit medium. Een eerste is het vermogen om beslissingen te nemen . Veel meer dan tijdens het lezen van een boek of het kijken van een film wordt je tijdens het spelen van een game voortdurend gedwongen om keuzes te maken. In games wordt veelvuldig van een gamer verwacht dat hij de juiste beslissing neemt, dat hij kiest en prioriteiten stelt. Sommige van deze beslissingen zijn kleine afwegingen, andere zijn langetermijnstrategieën. De vaardigheid om keuzes te maken staat aan de wieg van alle andere intellectuele winst die een game met zich meebrengt. Leren om te denken gaat immers over het maken van de juiste beslissingen: aanwijzingen afwegen, situaties analyseren, lange termijn doelen bepalen, en dan beslissen.[17]

3.2.3 Multitasken

Een vaardigheid, die voortkomt uit het maken van keuzes, is het multitasken. Er zijn zóveel mogelijkheden in een game waar je als gamer tussen moet kiezen, dat je in staat moet zijn om deze verschillende mogelijkheden te overzien. Overal om je heen, op meerdere plaatsen tegelijkertijd, gebeuren er in de virtuele wereld continu dingen. Je moet daarom in staat zijn om meerdere dingen tegelijk in de gaten te houden. Mensen die regelmatig gamen trainen dus deze vaardigheid en kunnen hem inzetten ook buiten de gamewereld. Iets wat noodzakelijk is in dit tijdperk van de ‘overload’ aan informatie. Een voorbeeld is de antwoord op de vraag: Wat kan een kind dan leren van het spelen van bijvoorbeeld het spelen van Pokémon? Het antwoord is dat hij of zij leert hoe een grote database van informatie gemanaged moet worden.[18] Een speler traint het multitasken door een wisselwerking van virtuele wereld en reële wereld. Door het spelen van een game is de gamer in staat om het multitasken toe te passen in bijvoorbeeld zijn professie: een zakenman die verschillende gesprekken tegelijkertijd aan de telefoon kan hebben, terwijl hij op zijn computerscherm kijkt en zijn e-mails checkt. [19]Andersom kan het multitasken in het dagelijks leven je helpen om het spel makkelijker te doorlopen.

3.2.4 Lateraal denken

Een andere belangrijke eigenschap van games is, dat de gamer getraind wordt in het lateraal denken. Niet net als een boek is het zo dat het verhaal zich sequentieel van begin tot eindpunt afspeelt. Verschillende games zoals SimCity, een eerdere game van Will Wright, maar ook Spore en tal van andere games, geven de speler de mogelijkheid om hun weg binnen de gamewereld zelf te bepalen. Je bent vrij om te bepalen hoelang je je op een bepaalde plek wilt bevinden en wanneer je door wilt gaan naar een volgende omgeving. Ondanks het ontbreken van één vastgelegde rails waarover het narratief voorbij dendert, dwingt het spel je om route af te leggen langs verschillende stations voordat je nieuwe gebieden kunt betreden. Dit zorgt ervoor dat je al zoekende beloningen afgaat om de rest van de gamewereld te kunnen ontdekken, om uiteindelijk bij het eindstation aan te komen.[20] Edward de Bono beschrijft dat door het ontwikkelen van het lateraal vermogen een student of een probleemoplosser in staat is om verschillende wegen te bewandelen voor een uitdagende taak. In plaats van aan te nemen wat ogenschijnlijk de oplossing is met de meeste potentie. Hierdoor kun je een probleem vanuit verschillende oogpunten bekijken. Je komt zo tot nieuwe inzichten en je leert kritischer naar de wereld te kijken. Doelen die met route A onbereikbaar lijken, blijken met route B wel te behalen.[21]

3.3 Waarom games zo’n goede onderwijzers zijn.

3.3.1 Motivatie

De motivatie van leerlingen om te leren komt voort uit een systeem van straffen en belonen. Deze motivatie komt dus van buitenaf Dit In tegenstelling tot games waar de motivatie van binnenuit komt. Kinderen spelen namelijk games omdat het zo engageert. De hoofdoorzaak dat games zo’n goede onderwijzers zijn, is te danken aan het feit dat games zóveel motiverende elementen in zich hebben. Hieronder een lijstje van een aantal elementen met hun bijbehorende werking:

Element

Effect

Plezier

Vreugde en blijdschap

Spel

Intense en gepassioneerde betrokkenheid

Doelen

Motivatie

Interactief

Doen

Uitkomsten en feedback

Leren

Wintoestanden

Voldoening van de ego

Conflict/Competitie/Uitdaging/Tegenstand

Adrenaline

Probleem oplossen

Creativiteit

Karakters en verhalen

Emotie

Al tezamen zorgen deze eigenschappen ervoor dat games meer engageren dan welk ander medium dan ook. Als je een game hebt die al deze eigenschappen in zich heeft en toegepast kan worden in het onderwijs, dan zal de motivatie van leerlingen ontzettend toenemen. [22]

3.3.2 Beloning

Je leerling motiveren is essentieel als je hem iets onder de knie wilt laten krijgen.

Een belangrijke reden dat games erin slagen om spelers te motiveren in het spel, is doormiddel van een goed beloningssysteem. In de gamewereld ligt erachter elke hoek een beloning([23]36). Op verschillende niveaus wordt de speler beloond voor de tijd die hij in het spel speelt. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van meer leven, toegang tot een nieuw level, nieuw materieel of een nieuwe vaardigheid. De beloningen in een spel kunnen op verschillende niveaus verschijnen. Zo is het goed kunnen omgaan met een controller na een paar keer spelen net zo goed een beloning als het uitspelen van het laatste level. Het steeds belonen van een prestatie zorgt ervoor dat de speler voortdurend bevredigd blijft en gemotiveerd blijft om verder te komen in het spel. Bovendien proberen games spelers zich er van bewust te maken dat er een nieuwe beloning binnen handbereik is, en hoe belangrijk deze is.

Goede videogames geven spelers betere en diepere beloningen als ze doorgaan met het leren van nieuwe dingen als ze de game spelen.[24] Het wordt steeds moeilijk om een beloning te krijgen. Ze moeten er steeds meer voor doen. Routineus doelen behalen kan niet.

3.3.3 Herhaling

Ondanks zojuist is beweerd, dat routineus te werk gaan niet mogelijk is bij het behalen van doelen in games, komt er veel herhaling voor in computergames. Het herhalen in games, onderwijs en opvoeding heeft verschillende functies. Als gebeurtenissen zich herhalen, zij het in een iets andere gedaante, zorgt dit ervoor dat je patronen leert herkennen. Leren houdt in feiten het leren herkennen van patronen. En gamen is in feite een manier van leren waarbij je voortdurend wordt uitgedaagd op zoek te gaan naar patronen. De herhaling in games komt overeen met herhaling in educatie of opvoeding. Wanneer iets vaak wordt herhaald, beklijft het daadwerkelijk. Herhaling zorgt ook voor plezier. Kijk maar naar het spel van een kind en een moeder. Als de moeder haar gezicht laat zien aan een kind nadat ze eerst haar handen ervoor heeft gehouden, dan kraait het kind ‘nog een keer, nog een keer’. Als het door herhaling lukt om patronen te herkennen dan komt er bovendien endorfine vrij. Je hersenen belonen je voor het feit dat je een patroon herkend hebt. Herhaling is dus ook een factor in het beloningsysteem van een game. En zo is de cirkel rond, want plezier is één van de belangrijkste elementen in de motivatie om iets te leren.

4 Persoonlijk verslag van het spel Spore

De allereerste kennismaking met het spel Spore was op het moment dat ik in mijn bed het magazine Vice aan het doorbladeren was. Vrij achteraan het tijdschrift las ik een uit het Engels vertaald interview met de maker van game, Will Wright. Omdat ik op dat moment op zoek was naar een geschikt onderwerp voor het onderzoek dat ik nu heb geschreven, en ik The Sims en SimCity die ook van Wright’s hand zijn beiden ken, heb ik het artikel meteen uit het blad gescheurd. Uit het interview bleek dat er zich achter het innovatieve karakter door het vele gebruik van algoritmes, ook een duidelijk verhaal schuilhield. De evolutietheorie van Charles Darwin werd als thema van het speelt genoemd. Een insteek voor mijn onderzoek rees hierna snel. Als de evolutietheorie inderdaad centraal zou staan in Spore, zouden gamers dan ook iets over die evolutietheorie leren? Kortom, kan Spore als een educatieve game beschouwd kunnen worden?

Helaas is de eerste plaats die Spore inneemt in de meest-illegaal-gedownloade-game, ook aan mij te danken. Een tweetal weken nadat ik min of meer had vastgesteld wat mijn onderzoeksobject zou worden, heb ik Spore gekregen van een vriend die de game voor mij had gedownload en op CD had gebrand. Diezelfde dag heb ik Spore op mijn eigen computer geïnstalleerd en ben ik het voor het eerst gaan spelen. Ik ben het spel dus ingestapt met de hypothese dat Spore de evolutietheorie in zijn game heeft verwerkt en daarmee de gehele geschiedenis van het leven simuleert. In die zin zou Spore dus erg educatief zijn. Gelijk na deze eerste ervaring heb ik deze hypothese bijgesteld. Met een beetje kennis van de inmiddels voor velen aannemelijke theorie over de weg naar het hier en nu, zie je meteen dat niet getracht is om die zo goed mogelijk te simuleren. Als speler begin je namelijk eerst in fase 1: de Celfase.

Allereerst is de manier waarop alles is vormgegeven erg surrealistisch. Het is niet zoals bij the Sims dat de avatars op de werkelijkheid lijken. De hele wereld waarin je je als ééncellig wezen bevindt is erg cartoonesk weergegeven. Alvorens je begint met spelen kun je kiezen of je een carnivoor of een herbivoor wilt zijn. Of dit verdere consequenties heeft in de loop van het spel is voor mij niet duidelijk. Ik kies voor een carnivoor, omdat ik denk dat je dan sterker uit de bus komt. Je kunt als carnivoor wel alle levende wezens opeten en niet alleen alle levende wezens jou, zo redeneer ik. Na deze beslissing begin je het spel als een ééncellig wezen (vandaar de titel van het spel) in het water. Al rondzwemmend en rondhappend eet je andere ééncellige wezens op en groei je langzamerhand groter en scoor je daarmee DNA-punten. Als je een aantal DNA-punten hebt verdiend, is er de mogelijkheid om je wezen aan te passen. Ik voeg aan de zijkanten stekels toe, om me zo makkelijker te kunnen weren tegen beesten die mij willen opeten. De eerste keer dat ik deze fase speel moet ik eerst nog even doorkrijgen hoe ik mijn cel moet besturen. Ik word een aantal keer opgegeten en ik geef het uiteindelijk op. Ik twijfel erover of ik dit spel wel verder wíl spelen. Het lijkt tot nu toe op een soort Pacman en omdat het me niet gelijk lukt om in leven te blijven wordt het al snel saai. Misschien was het toch niet zo’n goed idee om als sporadisch spelletjesspeler een cursus te kiezen waarin je een onderzoek moet schrijven over een game. Interesseert het me wel genoeg om er mee verder te gaan? Het is pas weer een week later voordat ik het spel opnieuw opstart. Weer beland ik rondzwemmend in een tweedimensionale waterwereld. Deze keer gaat het me al beter af. Ik merk dat de leercurve voor deze game niet zo hoog ligt. Redelijk voortvarend verdien ik genoeg DNA-punten en groei zo steeds groter. Als de balk onderaan in het scherm vol is speelt er zich een animatie af waarin het land zichtbaar wordt en ik de volgende fase heb bereikt.

Namelijk fase 2: de Wezenfase. Voordat de fase begint mag ik eerst mijn avatar verder vormgeven. Ik heb de keuze uit een aantal soorten benen en armen. Als ik me daar even mee heb vermaakt ga ik door naar de wereld op het land. Wat me nu weer opvalt, is hoezeer het verloop van het spel niet lijkt op het werkelijke verloop van de evolutie. Steeds meer wordt mij duidelijk dat het niet de bedoeling is geweest van Will Wright, maker van de game, om een realistische simulatie van de game neer te zetten. In de tweede fase is de ruimte waarin ik me verkeer wel 3-D. In de periode dat ik dit spel nu aan het spelen ben, heb ik een aantal sites over de game bezocht. De veelal enorm enthousiaste verhalen over het innovatieve karakter van het spel komen nog niet van mijn kant. In de tweede fase ben ik maar wat aan het rondlopen. De manier waarop je in deze fase vrienden of vijanden moet maken om zo verder in het spel te komen vind ik niet heel uitdagend. Je klikt op een groene of rode knop onder in het spel en vervolgens heel vaak op een ander wezen dat er rond loopt, en daarna heb je er een vriend of vijand bij. De instructies boven in het beeld helpen me om de korte doelen binnen de fase te bereiken. Zo kan ik op een gegeven moment een kreet slaan om daarmee een soortgenoot te roepen. Als mijn soortgenoot in mijn omgeving verschijnt, komen er hartjes in beeld en zijn we verliefd. Na wat rondgelopen te hebben en andere wezens (waarvan ik heb gelezen dat veel door andere gamers zijn ontworpen) te hebben omhelsd of opgegeten, hou ik het weer voor gezien.

Het is inmiddels kerstvakantie en ik heb dus meer tijd om te gamen. Ik start het spel weer op en het blijkt dat ik de vorige keer genoeg DNA-punten had verdiend om naar de volgende fase te mogen. Het is niet verplicht, maar ik kies ervoor om naar de nieuw vrijgespeelde fase te gaan. Fase 3 is de Stammenfase. Weer kom ik eerst in een menu terecht waarin ik mijn avatar kan vormgeven. Deze is veel uitgebreider dan de vorige twee. Je begint met alleen een romp die je jouw gewenste vorm kan geven. Vervolgens volgen andere lichaamsdelen zoals de poten, ogen, oren, …Door al deze keuzes zijn er echt duizenden mogelijkheden van hoe je wezen eruit komt te zien. Ik kies voor een wezen met lange wimpers, eland geweien op zijn rug en een giraffepatronen huid. De enorme hoeveelheid keuzemogelijkheden maakt dit onderdeel leuk en ik probeer veel verschillende dingen uit. Als je tevreden bent kun je je avatar uitproberen. Hij komt dan op een open veld te staan en je kunt hem allerlei emoties laten nabootsen of kunstjes laten doen. Ook kun je foto’s maken van je creatie en ze doorsturen naar een vriend. En is het mogelijk om een filmpje op te nemen en die online te zetten op YouTube.

Als ik door ga na de stammenfase ben ik ineens verdrievoudigd. Ik ben een stam geworden met drie leden die er alle drie uitzien zoals het wezen dat ik net heb ontworpen. De bedoeling in deze fase is om andere stammen te vinden en daar bondgenootschappen mee te sluiten of om te op te eten. Middels een landkaartje onderin het scherm zie ik waar mijn stamleden zich bevinden, waar onze hut staat en waar andere stammen zijn gevestigd. Deze fase gaat weer uit van vriend of voedsel. Je hebt eten nodig om te overleven, maar ook bondgenoten om meer DNA-punten te verdienen. Deze fase bestaat ook uit korte doelen. Uiteindelijk moet ik alle vijf de andere stammen in deze wereld tot mijn bondgenoten maken. Daarnaast moet ik er voor zorgen dat mijn stam veilig is en ik kan in ruil voor tien DNA-punten jonge creaties van mezelf op de virtuele wereld zetten. DNA-punten verdien ik met het verzamelen van voedsel door het uitmoorden van andere wezens. Deze fase heeft meer strategie in zich dan de vorige twee fases, doordat je het evenwicht moet houden tussen voedsel verkrijgen en bewaken, vrienden maken en je stam uitbreiden. Ik merk dat het lastig is om dit goed te doen. Als ik bijvoorbeeld bezig ben met een bondgenootschap te sluiten, wordt door een andere stam opeens het eten gestolen waar ik zojuist voor heb gejaagd.

Als ik de eerste stam tot mijn bondgenoten wil maken, begin ik eerst op ze te klikken in de groene, vriendschappelijke modus. Als ik dit doe verschijnen er tekstwolkjes boven hun hoofden met een instrument erin. Ik maak hieruit op dat ze geïnteresseerd in mij worden als ik een instrument voor ze speel. Via het klikken op mijn eigen hut kom ik weer terug in het menu waarin ik mijn wezen heb vormgegeven. In dit menu kan ik in ruil voor punten nieuwe hutten toevoegen aan mijn kamp. Waaronder een didgeridoohut waarmee ik mijn stamleden muziek kan laten maken. Dit laat ik ze dan ook doen voor mijn buurstam. In het begin beoordelen ze mijn spel met een 1, maar na wat oefenen, wat vooral neerkomt op heel vaak klikken, is hun beoordeling een 10. Ik krijg in ruil voor mijn spel een cadeau en daarmee heb ik de volgende fase vrijgespeeld.

Fase 4 is de Beschavingsfase. In deze fase ga ik verder met hetzelfde wezen als in fase 3. Voordat ik de fase begin krijg ik een aantal keuzemogelijkheden. Behalve dat ik de moeilijkheidsgraad moet kiezen (makkelijk, normaal, moeilijk) zoals ook bij de vorige fases, moet ik nu ook kiezen voor mijn rijksspecialiteit. Ik heb weer geen idee wat de consequenties zullen zijn van mijn keuze, maar ik kies voor de economische specialiteit. De andere twee mogelijkheden waar ik uit kon kiezen waren religieus of militair. Ik probeer zo logisch mogelijk te redeneren wat het slimst zou zijn voor een beschaving om gespecialiseerd in te zijn. Daarom lijkt me met de hedendaagse Westerse beschaving als referentiepunt het verstandig om economisch sterk te zijn. Vervolgens kom ik weer in een menu waarin ik zelf moet creëren of kan kiezen uit al bestaande creaties. Deze keer gaat het om het ontwerpen van een auto en een stadhuis. Het aantal mogelijkheden waaruit je kunt kiezen groeit per fase enorm. Na een tijd knutselen heb ik een auto in de vorm van een hotdog met rood panterprint en diamanten aan de zijkant. Mijn stadhuis houd ik iets soberder en stijlvoller.

Ik ga verder naar de daadwerkelijke vierde fase en een heuse planeet doemt op. Volgens een tekstscherm dat in beeld verschijnt ben ik in het tijdperk van technologie en transport. De wereld is verdeeld in verschillende territoria. En het is weer de bedoeling dat ik contact ga leggen met andere wezens. Deze keer op het niveau van hele beschaving met andere beschavingen. Het principe uit eerdere fases keert dus in deze fase weer terug, maar dan op een grote schaal. Weer een trede hoger op de ladder van de evolutie volgens Spore. De levels gaan er steeds spectaculairder uitzien en ik ben bij aanvang van deze fase dan ook onder de indruk van de vormgeving van het spel. Ondanks het mooi design loop ik echter nog steeds niet helemaal warm van Spore. Het is denk ik de weinige referentie naar de realiteit. Veel keuzes die ik moet maken doe ik op de gok. Ik weet niet wat de consequenties zijn en merk daar gedurende het spelen ook niet zoveel van. Ik weet bijvoorbeeld niet of dat mijn beschaving beter zou functioneren als ik bepaalde onderdelen beter had ontworpen, of andere keuzes had gemaakt. Waarschijnlijk moet je het spel meerdere keren helemaal spelen, waarbij je telkens voor een heel ander uiterlijk, andere specialismen of andere hulpmiddelen kiest.

In dit geval heb ik dus voor het economische specialisme gekozen en ik moet nu handelsverbonden aangaan. Hoe dit precies moet vind ik onduidelijk. Als ik met de roze beschaving een verbintenis ben aangegaan, dan moet ik vervolgens mijn territorium gaan vergroten. Ik denk dat als je vaker dit soort games hebt gespeeld het meer voor de hand hoe dit in elkaar steekt dan voor mij. Ik snap niet hoe je en anderen te vriend moet houden en tegelijkertijd hun territorium moet innemen. Na een aantal keer deze fase gespeeld te hebben blijf ik telkens eindigen met de rest van de wereld die boos op me is. Ik ga uiteindelijk in oorlogen ten onder. Wat ik bedenk is dat het waarschijnlijk de bedoeling is dat je eerst de vorige fases helemaal uitspeelt voordat je aan deze vierde fases begint. Dat heb ik niet gedaan, maar ben gewoon doorgegaan naar de volgende stap in de evolutie zo gauw ik deze had vrijgespeeld. De fases worden steeds complexer en ik kan per level ook steeds meer beschrijven. In fase 4 is het onderhouden van je eigen beschaving al een kunst op zich. Je kunt fabrieken bouwen voor de bevordering van de economie, je kunt theaters bouwen ter bevordering van het geluk van je bewoners en huizen om zo het inwoneraantal te vergroten. Teveel fabrieken is echter ook weer niet goed kom ik achter. Dit verkleint juist het geluk van mijn inwoners. Daarnaast moet je dus zorgen dat je gebied uitbreidt en dat je dit gebied ook weet te behouden. Hoe meer gebied je hebt hoe meer mogelijkheden er komen. Zo kan ik op een gegeven moment niet alleen van mijn auto’s gebruik maken om handel te drijven, maar ook van boten en vliegtuigen. Dit spel heeft iets weg van SimCity, waarbij je ook een stad moet opbouwen. Handel en oorlog spelen in de Beschavingsfase van Spore echter een grotere rol.

Als ik dan na nog een aantal keer spelen van deze vierde fase eindelijk in de gaten heb wat er precies van mij wordt verwacht, lukt het me om samenwerkingsverbanden te sluiten. Het is wel twee stappen vooruit, eentje achteruit, want telkens als ik mijn land heb uitgebreid, dan verdedig ik een ander stuk grondgebied niet goed genoeg en verlies ik aan een andere bevolkingsgroep. Ondanks de moeite die ik erin heb moeten steken, die weer een stuk groter was dan de vorige fase slaag ik erin om genoeg DNA-punten te verzamelen zodat ik naar de laatste fase kan.

De laatste fase begint nog sensationeler dan zijn voorgaande. Ik krijg een filmpje te zien van een flitsende reis door de ruimte. Zoals gewoonlijk beland ik na het filmpje eerst in een designmenu. Ik mag deze keer mijn eigen ruimteschip ontwerpen. De gelijkenissen met vorige fases valt steeds meer op. Het is eigenlijk hetzelfde dan bij de vorige, alleen nu heb ik nog eens stuk meer mogelijkheden en het is niet een huis, maar een ruimteschip dat ik mag ontwerpen. Als ik hier mee klaar ben mag ik door naar fase 5: De Ruimtefase. Ik vlieg in mijn ruimteschip, en moet deze keer geen DNA-punten verzamelen, maar badges. Naarmate ik meer badges verzamelen krijg ik steeds meer mogelijkheden. Ik merk bijvoorbeeld dat ik verder kan schieten dan in het begin als ik in het bezig ben van twee badges. Met mijn ruimteschip verken ik al gamend het heelal. Deze fase blijk ik leuker te vinden dan de vorige, omdat er nu niet zoveel tegelijkertijd van me wordt verwacht. Ik hoef geen steden of bewoners te onderhouden, maar ik moet er enkel verzorgen dat ik hele samenlevingen op planeten vestig. Ik kies ervoor als ik andere kolonies tegen kom deze zoveel mogelijk te ontwijken en planeten te zoeken die nog onbewoond zijn. Ik heb het namelijk een beetje gehad met het uitmoorden van andere wezens. Het valt me op dat door deze tactiek fase vijf een stuk rustiger is dan fase vier. Het bevalt me wel. Op een gegeven moment probeer ik nog op een vriendschappelijk manier contact te leggen met een ruimteschip dat zich op de planeet wil vestigen die ik al heb bewoond en dit lukt me. Als ik het nog iets langer speel, komt er al gauw routine in mijn bezigheden. Ik verken de ruimte wat, ik bekijk verschillende stammen en ik probeer meer badges te verzamelen. Als ik hier op den duur genoeg van krijg eindigt mijn Spore-avontuur.

5 Conclusie

Hoofdvraag: Wat is educatief in het spel Spore?

Spore voldoet niet echt aan de eisen van serious games en de verschillende varianten daarop. Wetenschappelijk klopt het niet wat je ziet in Spore. De evolutie zit niet in elkaar zoals verbeeld wordt in Spore. Expliciete kennis wordt er dus niet overgebracht maar impliciet wordt je wel ontvankelijk gemaakt voor de evolutietheorie volgens de principes van tangential learning. Op een minder expliciete wijzen schemert het Westers evolutionair denken door de game heen. Elke gamer die dit spel speelt vindt het logisch dat je van klein verder evolueert naar steeds groter, steeds slimmer en steeds sterker. Als je als jonge speler nog niet bekend bent met de evolutietheorie wordt je daar in deze game ontvankelijk voor gemaakt. Het vooruitgangsdenken waarvan onze Westerse wereld sinds de 19de eeuw zo is doortrokken, zie je impliciet terug in Spore. Een voorbeeld van dit vooruitgangsdenken in onze maatschappij is de kredietcrisis waarin wij nu verkeren. Als je de crisis als een lijn beschouwt, zijn wij deze steeds verder stijgen. Als je iemand de vraag stelt om dit te visualiseren in een lijn, dan zal de kredietcrisis bij velen een tijdelijke neergang van de lijn zijn. Een neergaande lijn die na een jaar of twee weer omhoog gaat. Niemand zal denken dat die lijn voorgoed naar beneden zal lopen.

Het niveau van educatie in spore moet echter nog iets dieper worden gezocht dan enkel beperkt tot het thema van de game. De educatieve factor in Spore zit hem niet zozeer in wat enigszins wordt gepretendeerd door de makers: Dat het de evolutietheorie nabootst. Iets wat we de makers niet kwalijk genomen moet worden. Games hebben mijns inziens niet als functie om als wetenschappelijke bron te fungeren. Dit is hetzelfde als over een telefoonboek zeggen dat de opbouw van de personages niet goed is. Het enige dat de makers kwalijk genomen kan worden, is dat zij de game wel in de markt hebben gezet (uit marketing overweging) als zijnde een simulatie op de evolutietheorie. We moeten denk ik veel meer kijken naar Spore als een game waarin onbewust vaardigheden worden getraind. De theorieën die in dit onderzoek aan bod zijn gekomen hebben laten zien dat Spore op dat niveau wel degelijk educatief is.

6. Literatuurlijst

Interviews en artikelen (niet wetenschappelijk)

Education. GATE – 10-12-2008

http://gate.gameresearch.nl/index.php?pageID=40

Interview: Will Wright, Inventor of SimCity, the Sims, and now Spore. Stephen Lea Sheppard

http://www.viceland.com/int/v15n10/htdocs/sheppard-video-game-pie-103.php?country=uk

en

http://www.viceland.com/int/v15n10/htdocs/sheppard-video-game-pieo-104.php?country=uk

Locher, Th.J.G. “Huizinga, Johan.” DBNL – 31-01-2009 http://www.dbnl.org/tekst/bork001nede01/huiz003.htm

Playing God. By: Grossman, Lev, Time, 0040781X, 9/15/2008, Vol. 172, Issue 11

Project Information. GATE – 31-01-2009

http://gate.gameresearch.nl/index.php?pageID=84

Spore evolueert. EA Games, 25-09-2008

http://www.electronicarts.nl/news/36648/

Spore breekt downloadrecord op p2p-netwerken. Tweakers, 14-09-2008

http://tweakers.net/nieuws/55650/spore-breekt-downloadrecord-op-p2p-netwerken.html

Spore: The Sims Plays God. Lev Grossman, Time, 04-09-2008
http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1838763,00.html

Time: Spore één van de beste innovaties van 2008. Telegraaf, 04-11-2008. http://www.telegraaf.nl/digitaal/games/article2364821.ece?cid=rss

Time’s Best Inventions of 2008
http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1852747_1854195_1854147,00.html

Games

America’s Army. Amerikaanse Leger, 2002.

Car Kit, Serious Racing. GATE, 2007

Spore. Will Wright. EA Games, 2008.

Literatuur

Chapman, David. “Lateral Thinking. Edward de Bono.” Old Dominion University. 31-01-2009

http://www.odu.edu/educ/roverbau/Class_Websites/761_Spring_04/Assets/course_docs/ID_Theory_Reps_Sp04/DeBono_Rep_Chapman.pdf

Gee, James P. What Videogames have to Teach us about Learning and Literacy. New York: Palgrave MacMillan, 2003.

Huizinga, J. Homo Ludens. Proeve Eener Bepaling Van Het Spel-element Der Cultuur. Amsterdam: University Press, 2008.

Johnson, S. Everything Bad Is Good For You. New York: Riverhead, 2005.

Portnow, J. “The Power of Tangential Learning” [2008] Edge. 14-12-2008

www.edge-online.com/blogs/the-power-tangential-learning

Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122.

Schaffer, D. “Epistemic Frames and Islands of Expertise: Learning from Infusion Experiences.” [2004] Portal ACM. 20-11-2008

http://delivery.acm.org/10.1145/1150000/1149184/p473-shaffer.pdf?key1=1149184&key2=5412528221&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=13620477&CFTOKEN=54318029

[1] Spore evolueert. EA Games - 25-09-2008

http://www.electronicarts.nl/news/36648/

[2] Spore breekt downloadrecord op p2p-netwerken. Tweakers - 14-09-2008

http://tweakers.net/nieuws/55650/spore-breekt-downloadrecord-op-p2p-netwerken.html

[3] Education. GATE – 10-12-2008

http://gate.gameresearch.nl/index.php?pageID=40

[4] Interview: Will Wright, Inventor of SimCity, the Sims, and now Spore. Stephen Lea Sheppard

http://www.viceland.com/int/v15n10/htdocs/sheppard-video-game-pie-103.php?country=uk

[5] Time: Spore één van de beste innovaties van 2008. Telegraaf, 04-11-2008. http://www.telegraaf.nl/digitaal/games/article2364821.ece?cid=rss

[6] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 98

[7] Locher, Th.J.G. “Huizinga, Johan.” DBNL – 31-01-2009 http://www.dbnl.org/tekst/bork001nede01/huiz003.htm

[8] Huizinga, J. Homo Ludens. Proeve Eener Bepaling Van Het Spel-element Der Cultuur. Amsterdam: University Press, 2008. 28-41

[9] Project Information. GATE – 31-01-2009

http://gate.gameresearch.nl/index.php?pageID=84

[10] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122. 102

[11] Portnow, J. “The Power of Tangential Learninghttp.” [2008] Edge. 14-12-2008

www.edge-online.com/blogs/the-power-tangential-learning

[12] Shaffer, D. , et. al. “Video Games and the Future of Learning.”[2004] – 02-12-2008 http://www.discoverproject.net/italy/images/gappspaper1.pdf

12 Schaffer, D. , et. al. “Video Games and the Future of Learning.”[2004] – 02-12-2008 http://www.discoverproject.net/italy/images/gappspaper1.pdf

[14] Idem

[15]Johnson, S. Everything Bad Is Good For You. New York: Riverhead, 2005. 41

[16] Johnson, S. Everything Bad Is Good For You. New York: Riverhead, 2005. 1-9

[17]Johnson, S. Everything Bad Is Good For You. New York: Riverhead, 2005.41

[18] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122. 105

[19] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122. 99

[20]Johnson, S. Everything Bad Is Good For You. New York: Riverhead, 2005. 37

[21]Chapman, David. “Lateral Thinking. Edward de Bono.” Old Dominion University. 31-01-2009

http://www.odu.edu/educ/roverbau/Class_Websites/761_Spring_04/Assets/course_docs/ID_Theory_Reps_Sp04/DeBono_Rep_Chapman.pdf

[22] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122. 102

[23] Prensky, Marc. “Computergames and Learning: Digital Game-Based Learning.” Handbook of Computer Games.Red. Joost Raessens en Jeffrey Goldstein. Cambridge: The MIT Press, 2005. 97-122. 36

[24] Gee, James P. What Videogames have to Teach us about Learning and Literacy. New York: Palgrave MacMillan, 2003. 69

2008-11-03T09:34:00.000+01:00

HET SEGMENT VAN DE WAARHEID
INDIVIDUELE FILMANALYSE ATONEMENT

In het korte segment dat in de deze analyse behandeld zal worden, vindt een bruiloft plaats tussen de nicht van hoofdpersonage Briony, Lola Quincey en vriend van de familie, Paul Marshall. Briony heeft besloten aanwezig te zijn bij de kerkdienst en komt halverwege de dienst binnen. Terwijl ze daar zit, krijgt de kijker ontknopingen te zien van een aantal belangrijke spanningsbogen in de film. Een expliciet beeld in een flashback van Briony laat namelijk zien wat er zich daadwerkelijk heeft afgespeeld toen ze als kind Lola ’s avonds in het bos rondom haar huis vond. Dat beeld kan als de belangrijkste ontknoping van het segment worden beschouwd. Wat ze daar heeft gezien en de bekentenis die ze daar over heeft gedaan, hebben namelijk het hele verdere verloop van de film bepaald. De ontknoping, die de kijker wellicht al vermoede, wordt in dit shot bevestigd. Bij deze scène spelen de mise-en-scène en de montage beiden hoofdrollen in de opbouw van de spanningsbogen en de interpretatie van de kijker van het narratief. Daarom is de vraag die in deze analyse behandeld wordt:
Hoe sturen mise-en-scène en de montage de interpretatie van het narratief?
Allereerst zullen ‘acting’, ‘light’ en ‘costume’ als de meest opvallende aspecten in de mise-en-scène worden besproken. Vervolgens zal er aandacht worden besteed aan de montage. Gekeken wordt naar temporale en ritmische relaties tussen de shots. Bij beide stilistische aspecten zullen de belangrijkste functies en hun effect op de kijker aan bod komen. In de conclusie zal de centrale vraag in deze analyse worden beantwoord aan de hand van de belangrijkste bevindingen.

Subtiele expressies
Twee haastig voortstappende, zwarte schoenen verschijnen in beeld. Langzaam zoomt de camera uit en al snel wordt voor de kijker duidelijk dat het hoofdpersonage Briony is, die vastberaden op de in beeld komende kerk afstapt. Halverwege de weg houdt ze een ogenblik haar pas in. Dan loopt ze toch in hetzelfde tempo vastberaden door richting de kerk. Het shot daarna is Briony veel dichter bij de kerk en heeft ze haast de trappen bereikt waar ze weer even haar pas houdt. Een volgend shot krijgen we nu als kijker voor het eerst Briony’s gezicht te zien. Tot stilstand gekomen staart ze met een lege blik eerst naar beneden, waarna ze vervolgens met een verbeten mond richting de ingang van de kerk kijkt. Aarzelend staat ze stil voor de trap: zal ze doorlopen? Enkele momenten van aarzeling gaan voorbij. Dan keert de vastberadenheid in haar ogen terug tegelijk met het verder lopen richting de kerk. De kerktrappen bestijgend verdwijnt haar gezicht met elke stap verder uit beeld.

Deze omschrijving van de openingsshots van het segment geeft duidelijk weer hoe groot het acteerwerk, van in dit geval hoofdpersonage Briony, een rol speelt in het construeren van het verhaal. Uit haar houding en aan de hand van haar gezichtsuitdrukking kan meteen worden opgemaakt dat ze twijfelt. Daarmee wordt de nieuwsgierigheid van kijker gewekt die zich afvraagt: Wat is er in de kerk gaande dat ze zichtbaar zo twijfelt om naar binnen te gaan? De spanningsboog rondom het antwoord van die vraag heeft zich daarmee meteen ontsponnen. Gedurende de hele scène heeft het acteren van Briony en ook van de andere personages de functie van het opbouwen van de spanning. De gezichtsuitdrukking van met name Briony speelt een belangrijke rol in het opwekken van verwachtingen bij de kijker. Op het eerste gezicht zou je dit echter niet zeggen. Ze heeft weinig expressie in haar gezicht en ook haar blik lijkt vaak doods. Toch zeggen de subtiele expressies op haar gezicht veel. Juist omdat ze zo weinig emotie toont zijn deze duidelijk zichtbaar. De stijf houdende mond, later de ogen die gaan glanzen, het wat trillen van haar hoofd, het wegslikken van een brok, de lijnen in haar gezicht, de beweging in haar lippen: allen zijn zeer subtiel, maar geven de kijker wel degelijk indicaties van haar gevoel. De enkel kleine aanwijzingen die je krijgt over wat er in haar hoofd omgaat, maken je nieuwsgierig naar wat er precies in haar hoofd omgaat. Daarnaast wijst de weinige expressie wellicht op verbittering en de afgestomptheid en het verdringen van haar gevoel. Ook het feit dat ze de gehele scène geen woorden gebruikt vestigt de aandacht meer op haar acteren. Nu is dat lange tijd het enige waar de kijker zijn informatie, over wat er in haar omgaat, vandaan kan halen. Het objectieve standpunt waarbij de kijker het optische standpunt inneemt van een personage, zorgt ervoor dat je net zo min als enkel andere personage die in de kerk aanwezig is weet wat er in het hoofd van Briony omgaat. Het ontbreken van de tekst benadrukt naast de focus op het acteren ook voor het intensiveren van de spanningsboog. Het blijft een raadsel wat er in haar omgaat.

Belichting van de waarheid
Het element licht binnen de mise-en-scène is op verschillende manieren opvallend in het segment. Allereerst is er een sterk verschil te onderscheiden in de belichting in het heden, en de belichting wanneer zij flashbacks heeft. In het heden, in de kerk, is het erg licht. Er wordt ‘soft lighting’ toegepast waardoor het contrast tussen schaduw en licht klein is en alles voor de kijker zichtbaar blijft. Wel valt er als zij in de kerk zit een schaduw op de linkerkant van haar gezicht. De ‘side lighting’ wordt toegepast om haar karaktertrekken te benadrukken. Deze schaduw zie je ook in de flashback die zij heeft naar het moment waarop zij een valse verklaring aflegt. Een groot verschil tussen het heden en de twee momenten in het verleden waarover zij flashbacks heeft, is dat de omgeving bij het verleden erg donker is. Het enige dat je kunt zien is het gezicht van Briony. Als je haar een verklaring ziet afleggen, benadrukt dit het gezicht van Briony, omdat er verder niks te zien is waar je je aandacht op kunt vestigen. Dit scherpe contrast tussen ligt en donker zorgt ten eerste voor herkenning van de flashbacks. Daarnaast zorgt de ‘hard lighting’ in de flashbacks voor focus op het geringe gedeelte van het beeld dat je kunt zien. Die focus versterkt de spanning. ‘Under lighting’ in de flashback van het verkrachtingsmisdrijf wijst op een ‘offscreen’ zaklamp die van onder op het gezicht van Briony schijnt. Dit heeft een dramatisch effect en het maakt haar bange gezichtsuitdrukking goed zichtbaar. De zaklamp is het enige licht in die ruimte en werkt als een zoeklamp die enkel de ruimte zichtbaar maakt waar het op schijnt. Ook dit zorgt voor extra focus van de kijker op hetgeen zichtbaar is. Deze weet namelijk dat het moment van de waarheid rondom het verkrachtingsmisdrijf elk moment aan het licht kan komen.

Daarnaast heeft licht in dit segment een symbolische waarde. Als in de flashback naar de verkrachting de zaklamp op Paul en Lola schijnt, en Briony het voor haar ogen ziet gebeuren, dan laat deze symbolische zijn licht op de waarheid schijnen. Als de zaklamp van schrik op de grond valt, dan valt op dat het licht van de zaklamp niet op Paul schijnt maar op Briony. Deze symboliek is een aanwijzing dat Briony zichzelf als de dader aanwijst, omdat zij destijds waarschijnlijk deels uit jaloezie, deels uit kinderlijke onwetendheid een valse verklaring afgelegd blijkt te hebben. Net na de ontknoping, als het huwelijk tussen Lola en Paul zojuist is voltrokken en de kerkdeuren open gaan, dan schijnt opnieuw het binnenkomende licht beschuldigend op Briony. Haar idee over de ware dader is dus anders dan de kijker expliciet ziet. Het effect op het narratief is dat de waarheid hiermee een discutabel begrip wordt. Een andere symbolische waarde die aan het aspectlicht gehangen kan worden, is dat de blokkade die Briony al die tijd heeft gehad naar de gedachten aan de avond van het misdrijf, nu is opgeheven. De gebeurtenissen van toen zijn naar lange tijd weer bewust tot haar doorgedrongen. Als we buiten de grenzen van deze scène kijken, is deze interpretatie te bevestigen omdat te zien is dat Briony in de scène die volgt bij Cecilia langs gaat om de waarheid rondom haar valse beschuldiging te vertellen.

Referentiepunten
Als laatste aspect van de mise-en-scène komt nu kort ‘costume’ aan bod. Het belangrijkst wat hierover aan te wijzen is in het segment, is de kleding van Briony. Hoewel we in het begin alleen de achterkant van het personage zien, kunnen we Briony aan de hand van haar jurk en hoedje herkennen. In de eerste shots, wanneer zij nog niet in de kerk is aangekomen, draagt zij daarover zwarte cape die weinig in contrast staat met de omgeving waarin zij zich bevindt. Niemand op straat kijkt dan ook op of om van haar verschijning. In het eerste shot dat zij de kerk inloopt valt meteen op dat zij haar cape naar achter heeft geslagen. De binnenkant is namelijk fel rood. Nu staat ze wel heel erg in contrast met de rest van de ruimte en de andere personages. Dit contrast zorgt voor focus van de kijker op Briony. In een volgende shot in de kerk, is Briony dan ook meteen te onderscheiden van de rest van het publiek.
De kapsels van zowel Briony als Paul zijn als herkenningspunten aan te wijzen. Briony heeft zowel in het heden als in de flashback hetzelfde kapsel. Als de kijker Briony in de eerste shots van het segment alleen van achteren ziet, dan is zij naast haar outfit ook eenvoudig te herkennen aan haar kapsel. Paul heeft net als zij zowel in het heden als in de flashback hetzelfde kapsel. Als hij in het segment de kerk uitloopt, dan is dat meteen een referentiepunt tussen de man in de flashback en de bruidegom.

Innerlijk gevecht
In deze scène zijn de flashbacks de meest duidelijk te onderscheiden tijdsmanipulaties. De flashbacks die plotseling in het beeld verschijnen onderbreken voor de kijker bruut hetgeen zich afspeelt in het heden. Bovendien leiden ze tot veranderingen in de relatie tussen story en plot. Ze tonen namelijk antwoorden op vragen die voor de kijker nog onduidelijk waren. Daarmee zijn ze dus essentieel voor de interpretatie van het narratief. Zouden de flashbacks immers niet in beeld zijn verschenen, dan had de kijker nog steeds geen idee over de waarheid van het misdrijf. Tegelijkertijd verschuift hiermee het standpunt van de kijker. Middels de flashbacks, die als door haar hoofd schietende gedachten kunnen worden geïnterpreteerd, neemt de kijker meer het perspectief in van een mentaal subjectief. De kijker wordt namelijk op de hoogte gebracht van de gedachten van Briony en is aanschouwer van de herinneringen die ze op dat moment heeft.
De keuze voor de drie verschillende tijden die zich in het beeld opvolgen in dit segment, kunnen geïnterpreteerd worden als het innerlijke gevecht van Briony om te kiezen voor de waarheid of de leugen. De flashbacks illustreren dit gevecht door afwisselend het moment te laten zien dat zij liegt tijdens haar verklaring en het moment waarop de waarheid wordt belicht. Zij kiest er in dit segment niet voor om op te staan, bezwaar aan te tekenen tegen het huwelijk en dus voor de waarheid. De worsteling in haar hoofd heeft er wel toe geleid, als we naar de volgende scène kijken, dat ze de waarheid zal onderkennen tegenover haar zus Cecilia. Zij het met de wetenschap na het kijken van de hele film dat ze in werkelijkheid pas veel later kiest om het werkelijke verhaal uit de doeken te doen. Hoewel er met de flashbacks dus een ontknoping plaatsvindt, zorgen de verschillende lagen in het narratief ervoor, net als de symboliek van het licht, dat deze ontknoping van de waarheid relatief is.

Voorbij flitsende gedachten
Een tweede belangrijk onderdeel van de montage, dat in dit segment duidelijk zijn sporen achterlaat, is de relatie tussen de verschillende shots. Wanneer de camera langzaam op het gezicht van Briony begint in te zoomen als zij in de kerkbank zit, dan is dit eerst een erg statisch beeld. Het ritme dat dan in de scène ontstaat, is in samenspel met stilistische aspecten die in deze analyse niet aan bod komen, namelijk aspecten in de cinematografie en in het geluid. Toch zorgt alleen de montage er al voor dat de scène een bepaald ritme krijgt. Het statische shot van het gezicht van Briony krijgt ritme door de relatie met de tussenkomende flashbackshots. De drie momenten in de tijd (het heden waarin zij het huwelijk tussen Paul en Lola voor haar ogen ziet voltrekken, het moment dat zij hen als kind betrapt en de bekentenis aan de recherche diezelfde avond) wisselen elkaar af.
Er ontstaat daarnaast ritme doordat de duur van de verschillende shots niet even lang is.
Het begint met langere shots van het heden, vervolgens komt er twee keer een kort shot in beeld van een jonge, bekennende Briony. Daarna is in hele korte, achter elkaar gemonteerde shots te zien hoe zij eerst schrikt, dan een shot van Paul en Lola samen en als laatst nog kort een op de grond vallende zaklamp. De shots waarbij ze Paul en Lola betrapt zijn zo kort dat ze als het ware voorbij flitsen. De kijker heeft net genoeg tijd om te kunnen zien wat er zich afspeelt. Afwisseling van de korte en langere shots zorgt voor de opbouw van de spanning naar de climax. De korte shots laten de kijker focussen en de langere shots remmen het tempo af en zorgen voor ‘suspense’.

Conclusie
De conclusie die nu aan de hand van deze analyse getrokken kan worden, is dat zowel de mise-en-scène als de montage de interpretatie van het narratief op verschillende manieren behoorlijk sturen. Hoe ze dit doen is allereerst doordat deze stilistische aspecten de spanning intensiveren. Flashbacks, ritmische relaties tussen beelden, acteerwerk en het gebruik van licht hebben allen hun eigen aandeel in de opbouw van de spanning. De maker bepaalt hoe en wanneer er wat getoond wordt aan de kijker. De manier waarop dit gebeurt, schept verwachtingen en creëert nieuwsgierigheid. Tevens de focus gelegd worden op bepaalde aspecten en gebeurtenissen in het beeld door onder meer kostuum, licht en tijdsrelaties tussen beelden. Daarnaast zorgt kostuum ook voor herkenning van de personages. Dit is essentieel om een link te kunnen leggen met een eerdere verschijning van dat personage in de film. Bovendien wordt het optische standpunt van de kijker bepaald door de stilistische aspecten. En als laatst zorgen mise-en-scène en montage er zowel voor dat de kijker een waarheid rondom belangrijke vragen kan construeren, echter zorgen zij er tegelijkertijd voor dat symbolen en ook verschillende narratieve lagen deze waarheid discutabel kunnen maken.

ESSAY THE MATRIX: GROT VAN DE MODERNE VIRTUELE WERELD

2008-03-27T12:41:00.004+01:00

THE MATRIX
GROT VAN DE MODERNE VIRTUELE WERELD

Wat kan ik weten? Deze vraag, geformuleerd door Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant (1724-1804), is één van de kernvragen van de filosofie en staat centraal in The Matrix (1999).

De film, geregisseerd door de gebroeders Larry en Andy Wachowski, gaat over de computerhacker Thomas Anderson die opereert onder het pseudoniem Neo. Hij wil erachter komen wat The Matrix is. Wanneer Neo wordt benaderd door Morpheus, een rebellenleider, vertelt deze hem dat de wereld die hij tot dan voor werkelijkheid hield één grote virtuele simulatie is: The Matrix. De wereld blijkt een nabootsing van de twintigste eeuw te zijn, geprogrammeerd door machines die de macht van de mens hebben overgenomen. Ze hebben The Matrix gecreëerd om de mens, die enkel nog als batterij voor de machines dient, onder controle te houden. Morpheus stelt Neo voor de keuze om the Matrix te verlaten en te zien wat de werkelijke wereld is.

Typerend voor de film is dat het voor Hollywood-begrippen een ongekende filosofische lading met zich meedraagt. Neo is continu met vragen bezig als: Wat is echt en hoe weet ik dat? Kan ik de werkelijkheid kennen? In zijn worsteling naar antwoorden is hij echter niet uniek. Al sinds de mens zicht bewust is van zichzelf, binnen de kunsten, religies en filosofieën van elke cultuur, bestaat er twijfel over de centrale vraag: Wat kan ik weten? (Mul, J. NRC) Deze vraag mag dan al eeuwen dezelfde zijn, het antwoord is dat niet en wordt in elk nieuw tijdvak anders geformuleerd. Het doel van deze tekst is om vanuit een technologisch perspectief aan te tonen dat virtualiteit (Lister, M. et al. 34), zoals die in The Matrix wordt behandeld, een bijdrage levert aan hoe wij in dit postmoderne tijdperk van nieuwe media met deze kernvraag omgaan.

Grieks filosoof Plato was in de Westerse samenleving de eerste die zich bezighield met de vraag over de echtheid van de wereld die wij waarnemen. In zijn bekendste theorie, de allegorie van de grot, stelt hij dat de wereld die wij waarnemen te vergelijken is met een geketende man in een grot die daar al zijn hele leven vastzit. (Mul, J. NRC) De grot is met de buitenwereld verbonden door een gang die zó lang is dat er geen daglicht naar binnen valt. De gevangene zit met zijn rug naar de ingang en kijkt naar de achterwand van de grot. Achter hem, aan het eind van de gang, bevindt zich een vuur waarvoor marionettenspelers hun poppen bewegen. Hierdoor zijn er schaduwen van het poppenspel zichtbaar op de wand waar de gevangene tegenaan kijkt. Hij denkt dat de wereld die hij kent realiteit is en hij neemt aan dat de wereld niet groter is dan de schaduwen die hij ziet. Pas als de gevangene zich kan losmaken van zijn ketens en het daglicht zal aanschouwen, hoe pijnlijk dit ook zal zijn, dan pas zal hij de werkelijkheid leren kennen. Plato stelt dat de mens net zoals de gevangene slechts de schaduwen ziet van de werkelijkheid.(Mul, J. NRC)

Hoogleraar filosofie Jos de Mul maakt een koppeling tussen de theorie van Plato en de film The Matrix. In de film is Neo net als de gevangene losgekomen uit zijn ketens en ziet hij de wereld in zijn werkelijke gedaante. Zowel in The Matrix als in de allegorie van de grot wordt er een onderscheid gemaakt tussen de zintuiglijke wereld en de bovenzinnelijke wereld waar in het geval van de film de machines de touwtjes in handen hebben. (Mul, J. NRC)

In het boek Cyberspace Odyssee schetst De Mul een ‘futuristisch toekomstscenario’ van de ontwikkelingen op het gebied van sociale en culturele ontwikkelingen waarin informatietechnologieën en de virtuele wereld een grote rol zullen spelen. Hij haalt de Duitse filosoof Wilhelm Hegel (1770-1831) aan, die in de wereldgeschiedenis een duidelijke verschuiving onderscheidde van de fysische naar de geestelijke ruimte. Betreffende de kunsten zie je tijdens de twintigste eeuw zijn voorspelling onder andere terug in de opkomst van de filosofische roman en de conceptuele kunst. Daarnaast kondigt De Mul ook een steeds sterkere verbintenis tussen de beeldende kunst en de computer aan. Hij spreekt zelfs van een nieuw tijdperk dat zal aanbreken: De Digitale Renaissance. De gebroeders Wachowski in The Matrix, maar ook andere filmkunstenaars exploreren op hun beurt de cyberspace en maken hiermee hun verwachtingen rondom de virtualisering van de cultuur zichtbaar (Mul, J. p.43)

Dát mensen hun verwachtingen uitspreken over de rol die virtualiteit in de toekomst in onze samenleving zal spelen is niet zo verwonderlijk. We zien namelijk dat steeds meer aspecten van onze ervaringen van alledag technologisch zijn gesimuleerd (Lister, M. et al. p.34). De makers van The Matrix doen ook een duidelijke worp naar het antwoord en schetsen het scenario van een overname van de macht door de machines. Deze machtswisseling zal volgens hen voor een totale immersie (Lister, M. et al. p.387) van de mens in een virtuele wereld zorgen. Of het in werkelijkheid zo ver zal komen en überhaupt hoe virtualiteit zich in de toekomst zal ontwikkelen, valt echter niet te voorzien; de toekomst laat zich nu eenmaal niet voorspellen. Wel is het onomstotelijk dat virtualiteit ons wereldbeeld en het antwoord op de vraag: Wat kan ik weten?, waar wij sinds Plato al mee geconfronteerd worden, beïnvloedt.

Literatuur

Lister, M. et al. New Media: A Critical Introduction. Oxford: Routlege, 2003.
Mul. J. Cyberspace Odyssee. Zoetermeer: Boekencentrum, 2003.

Krantenartikel
Mul. J, “Ontologische paranoia. The Matrix: Wat kan ik weten?” NRC Handelsblad, (30 juni 2003).

Website
“Synopsis voor The Matrix”, The Internet Movie Database (IMDb) 03-03-08 http://www.imdb.com/title/tt0133093/synopsis

ESSAY Robodock: festival op het snijvlak van kunst en technologie

2007-11-30T12:56:00.000+01:00

ROBODOCK
Festival op het snijvlak van kunst en technologie

Robodock is een vierdaags festival dat jaarlijks in Amsterdam op het NDSM-terrein wordt gehouden. De NDSM-werf is een voormalige scheepswerf. De gigantische hallen en het 84.000m² grote terrein doen nu dienst als vrijplaats voor kunstenaars en verschillende kleine en grotere organisaties.1 Robodock is begonnen als recycleplatform waarmee de Amsterdamse kraakbeweging wilde aantonen niet alleen maatschappelijke, maar ook culturele ambities te koesteren.2 Elk jaar weer trekt het festival meer bezoekers. Robodock richt zich op de relatie tussen kunst en technologie. Deze relatie wordt niet alleen verkend in beeldende kunstwerken, maar ook de disciplines muziek, theater en multimedia worden ingezet om het festival tot een totaalbelevenis te maken. Als je het festivalterrein betreedt, nadat je eerst met een pont over het IJ bent gevaren, dan lijkt het alsof je terecht bent gekomen in een andere wereld. Niet alleen de locatie en de kunstuitingen, maar zelfs ook de zitjes, de drankpunten en de eettentjes zijn in de stijl van het thema vormgegeven en werken hierdoor mee aan de totaalbelevenis van de bezoeker.
De kunst en de voorstellingen die er te zien zijn lopen erg uiteen, maar hebben toch een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Zo speelt het element ‘beweging’, al dan niet mechanisch voortgebracht, in bijna alle kunstwerken een belangrijke rol. Er wordt veel gerefereerd en gebruik gemaakt van de vier elementen: vuur, water, aarde en lucht, met een nadruk op de eerste twee. Veel bewegende delen werken op perslucht. Het geheel ademt een sfeer en past stilistisch in de mystieke gothic-fantasy wereld.

Sinds het ontstaan van Robodock, tien jaar geleden, is het uitgegroeid tot een festival met internationale allure. Technologiefanaten komen uit alle delen van de wereld om hun creaties te tonen. Onder hen was dit jaar het uit Amerika afkomstige kunstenaarscollectief The Flaming Lotus Girls met Serpent Mother: een vijftig meter lange stalen slang die kan bewegen en vuur spuugt uit zijn bek en ruggenwervels. Het is een interactief werk dat bediend moet worden door het publiek die de bewegingen en het vuurspuwen regelen door te drukken op knoppen die onder het skelet verborgen zitten. "Als het koud en donker wordt, houdt Serpent Mother maar liefst 2000 man warm", aldus Robodock.3

In deze analyse wordt ingegaan op de vraag wat de rol is van festivals in het culturele leven. Allereerst zal er aandacht worden besteed aan het ontstaan van het fenomeen festival en de manier waarop dit verschijnsel zich heeft ontwikkeld. Vervolgens zal er ingezoomd worden op Robodock in tegenstelling tot andere festivals en zal het begrip ‘experience’ nader worden belicht.
Daaropvolgend wordt er ingegaan op het thema van het festival: de relatie tussen kunst en techniek. Het ‘nutteloze’ van kunst en het ‘nuttige’ van techniek en het alomvattend karakter van Robodock komen daarna aan bod.
Tenslotte wordt er ingegaan op Serpent Mother als voorbeeld van hetgeen in het voorafgaande is behandeld.

Festivals
Het begrip festival komt van origine uit de Griekse Oudheid, waar het verwees naar de openbare religieuze feesten die werden georganiseerd ter verering van de goden. Pas eind 19de eeuw vonden voor het eerst festivals plaats die qua concept en structuur vergelijkbaar zijn met festivals zoals wij die nu kennen. Na de Tweede Wereldoorlog werd het begrip ‘festival’ pas wereldkundig met het ontstaan van festivalsteden als Edinburgh en Avignon. In Nederland was deze ontwikkeling terug te vinden in de oprichting van het Holland Festival. De festivals hadden doorgaans als doelstelling om internationaal bekende gezelschappen te presenteren en om onderlinge interactie te stimuleren. Daarnaast begon ook steeds meer het economische aspect mee te tellen. In de jaren ’60 kwamen ‘studenten’ festivals in opkomst, gericht op artistieke vernieuwing en het doorbreken van de gevestigde machtsverhoudingen in de theaters. Aan het eind van de twintigste eeuw waren de festivals vercommercialiseerd en werd rendement de belangrijkste beweegreden om festivals te organiseren.4 In de loop van de jaren heeft het fenomeen festival zich ontwikkeld tot een essentieel onderdeel van de culturele infrastructuur en kent het een breed pallet aan taken voor verschillende belanghebbenden. De taken zijn in twee groepen onder te verdelen. De eerste is die met een commercieel doeleinde, kernbegrippen hierbij zijn ‘PR’ en ‘rendement’. Óf die met een artistiek doeleinde, ‘experiment’ is bij merendeel van deze festivals het sleutelwoord.5 Robodock valt onder die laatste. Door de bewustwording van de economische mogelijkheden van festivals is in de jaren ’90 het aantal en de betekenis van festivals enorm toegenomen. Gesproken wordt zelfs wel van een ‘festivalisering’ van het culturele leven.6 Parallel aan deze ´festivalisering´ wordt een ‘eftelingisering’ van de stad geconstateerd.7 De toename van het aanbod komt door de vercommercialisering van de festivals, maar ook door de verbreding van het begrip. Ook de uitverkoop van een winkel wordt nu een festival genoemd, (PRIJZENFESTIVAL!) puur omdat blijkt dat dit begrip economisch succes heeft.8

Robodock kent dus, zoals hierboven al gesteld, een artistiek doeleind. Het festival wijkt af van meer officiële festivals zoals het Holland Festival en filmfestivals in Utrecht en Rotterdam in die zin dat het veel meer een alternatief festival is. Het heeft zijn oorsprong in de kraakbeweging niet verloochend. De sfeer is informeler en het type bezoekers wijkt af van de festivalbezoekers zoals je die op het Holland festival treft.

De manier waarop de verschillende disciplines op Robodock worden gepresenteerd, kun je vergelijken met de tweedeling die Hendrik Henrichs maakt bij historische musea. Volgens hem valt de manier waarop zij het verleden visualiseren te verdelen in een sacrale wijze en een profane wijze. Bij een sacrale visualisering spelen de museumobjecten die daadwerkelijk uit het desbetreffende tijdperk afkomstig zijn een hoofdrol. Zij worden weliswaar vaak door andere media ondersteund, maar deze zullen nooit overheersen. De objecten worden gepresenteerd geïsoleerd van hun historische context en worden, soms letterlijk, op een voetstuk geplaatst. Met de tweede, profane manier van presenteren, wordt bedoeld dat een museum tracht door middel van reconstructie het publiek als het ware met een tijdmachine terug in de tijd te laten reizen. Hierbij draait het om de totaalbelevenis, de ‘experience’ van de bezoeker.9 De tweedeling die Henrichs maakt voor het tentoonstellen van historische objecten zou je ook kunnen toepassen op het presenteren van kunst. Robodock, een festival dat zich duidelijk richt op de totaalervaring van de bezoeker, valt om die reden onder de profane wijze. Voor de kunst op het festival betekent dit dat zij integraal onderdeel uitmaakt van het totaal van het festival. De grenzen tussen de individuele kunstwerken en hun omgeving (het festival) worden minder concreet en vloeibaarder. Een festival als Robodock is een speciale manier om kunst tentoon te stellen, die in sterk contrast staat met de traditionele ‘kunstwerk-museum’ verhouding. De kunstwerken in een dergelijke festival-setting komen ook niet tot hun recht zonder de medewerking van de bezoeker. De interactie met de beschouwer is integraal onderdeel van het kunstwerk.

Kunst en Techniek
Een van de aspecten waarop kunst en techniek van elkaar verschillen is hun functionaliteit. Techniek en machines zijn op de eerste plaats nuttig. Zo kennen zij een economisch of praktisch nut en produceren ze nuttige dingen. Kunst daarentegen heeft doorgaans geen direct praktisch nut. Veel installaties die te zien zijn op Robodock houden het midden tussen kunst en techniek. Zo is er een machine te zien die iets wegheeft van een locomotief. In het dagelijks leven niet iets wat als kunst beschouwd wordt. Het deel van de locomotief dat tentoon wordt gesteld maakt geluiden, maar heeft verder geen duidelijke functie. Door een machine in deze setting neer te zetten en te ontdoen van zijn functie, vormt het een vervreemdend beeld voor het publiek.
In de inleiding van de catalogus bij de tentoonstelling Strandbeesten van Theo Jansen, die in de zomer van 2002 in de Rotterdamse Kunsthal was te zien, maakt Henk Hofland een vergelijking met de taal, die ook niet uitsluitend dient voor doelmatige communicatie.10 Hij verwijst daarbij naar de Opperlandse taal- & letterkunde van Hugo Brandt Corstius:
‘Opperlands is Nederlands met vakantie. Opperlands is Nederlands zonder het akelig nut dat aan die taal nu eenmaal kleeft. Opperlandse woorden en Opperlandse zinnen zien er op het eerste gezicht net zo uit als Nederlandse woorden en Nederlandse zinnen. Maar Opperlands is dan ook bedoeld voor het tweede gezicht. De Opperlander bekijkt de Nederlandse woorden en zinnen niet om er wijzer van te worden, maar om ervan te genieten. De Nederlander wordt bij het horen of zien orenfluisterlijk en ogenblikkelijk afgeleid door de betekenis ervan. De Opperlander heeft van die betekenis geen last. Voor hem is het woord als een kastanjeboom, de zin als muziek”11

Op deze manier zijn de machines die op Robodock te zien zijn, net als de Strandbeesten van Theo Jansen, machines op vakantie, die, net als wanneer wij op vakantie zijn, van alles doen, maar zonder dat het een direct praktisch nut heeft.12
Het nut dat dergelijke machines hebben is, naast het verschaffen van plezier, veel indirecter: het brengt je op andere gedachten en laat je de wereld om je heen met andere ogen zien. In die zin behoren deze machines tot de wereld van de kunst. Zoals je, na het lezen van Nescio’s Uitvreter water ineens met heel andere ogen beziet13, en je, na het zien van een dansvoorstelling van Krisztina de Chatel met vuilnismannen, je opeens met heel andere ogen naar een vuilniswagen kijkt14 zo veranderen de machines van Robodock je kijk op de wereld. Tijdens het bezoek aan Robodock betrapte ik me erop dat ik een, modern vormgegeven kinderwagen die een bezoeker duwde, in eerste instantie aanzag voor een act behorend bij het programma. Pas in tweede instantie drong het door dat het om een bezoeker ging.
Dit vermogen om je de wereld anders te laten zien zou je het artistieke nut kunnen noemen van kunst. Een nut dat eerder een appèl doet op het onderbewuste.15

Zoals gezegd vervangen tijdens Robodock de grenzen tussen de verschillende artistieke disciplines. Er wordt niet alleen kunst tentoongesteld, ook muziek, theater en multimedia maken deel uit van het festival en de grenzen tussen deze kunstvormen zijn lang niet altijd scherp te trekken. Daarbij worden alle zintuigen aangesproken. Staand onder the Serpent Mother ruik je de benzine, voel je de hitte van het vuur, zie je het gigantische ‘beest’, hoor je de gasbranders en kun je zelfs de benzine in je mond proeven.
Bij dit alomvattende festival is er dan ook eerder sprake van een lifestyle dan van een stijl in kunstzinnige termen. De vergelijking met een ‘gesamtkunstwerk’ kan gemaakt worden. Waarbij ook niet zozeer de individuele kunstwerken centraal staan, maar de hele omgeving een rol speelt in de beleving. 16
Serpent Mother
The Flaming Lotus Girls is een groep artiesten die bij elkaar is gekomen in het jaar 2000. De slang is oorspronkelijk gemaakt voor het Burning Man festival. Burning Man is een vergelijkbaar festival dat jaarlijks terugkeert in de woestijn bij San Francisco. Het festival is wereldwijd bekend en vormt een belangrijke inspiratiebron voor Robodock. Nadat de installatie in Nederland te zien is geweest, is het kunstenaarscollectief nu op tournee in Amerika. Zijzelf noemen de kunstwerken die ze maken overigens ‘stellages’ of ook wel ‘sculpturen’. Ze zijn gemaakt van verschillende materialen, waaronder staal, roestvrij staal, glas, hout en vuur. Elk jaar wisselt de stijl en de vorm van de sculpturen. Zowel mannen als vrouwen zijn vrij om deel te nemen aan het collectief. Door te kiezen om mee te werken aan een project verandert hun status van publiek naar kunstenaar. Hieruit blijkt dat het niet zozeer belangrijk is wie er meewerken aan het kunstwerk, dus wie de kunstenaar is, maar wat het idee is achter het kunstwerk. Hetgeen The Serpent Mother volgens het collectief uitdraagt, is de belichaming van kracht, vruchtbaarheid, alchemie en onsterfelijkheid. De slang krijgt hier dus een heel andere connotatie dan in onze Christelijke icongrafie waar de slang symbool staat voor het kwaad en het een bijbels synoniem voor Satan is.17 De stalen slang en het ei dat zij beschermt vertellen de achterliggende gedachte. Het verhaal dat gaat over hoe angst zich heeft geharnast en verandert in hoop. De slang is de moeder van grote krachten die de wereld kent; vuur, zuurstof, beweging en geboorte. Ze overwint diepe angst om te beschermen wat ze het meest lief heeft: de toekomst die in haar ei groeit. De slang is een wijs en oud dier, dat vele eeuwen heeft geleefd. Alles wat is overgebleven is haar enorme skelet en haar geest die elke nacht door het leven blaast.18

Samenvattend heeft deze analyse aandacht besteed aan allereerst een passende omschrijving van het multidisciplinaire festival Robodock. Daarbij is ingegaan op het ontstaan van het festival. Daaropvolgend worden de verschillende disciplines, hun samenhang met elkaar en hun uitwerking op het publiek besproken. Als voorbeeld daarbij wordt kunstenaarscollectief The Flaming Lotus Girls met hun Serpet Mother geïntroduceerd.
Vervolgens komt de geschiedenis van festivals aan bod en de vercommercialisering van dit begrip. Robodock in tegenstelling tot andere festivals krijgt speciaal aandacht. Voorts worden de door Hendrik Henrichs gebruikte termen ‘sacraal’ en ‘profaan’ gekoppeld aan het presenteren van kunst.
In een volgend gedeelte van de analyse wordt het snijvlak van kunst en techniek behandeld. Het nuttige karakter van techniek versus het nutteloze karakter van kunst wordt toegelicht. Het artistieke nut van kunst wordt gekarakteriseerd. Ter illustratie van dit gedeelte wordt een vergelijking gemaakt met Opperlands Taal- & Letterkunde van Hugo Brandt Corstius. Daarna wordt er ingezoomd op Robodock en zijn alomvattend karakter.
Als laatst wordt er terug gekomen op het kunstwerk Serpent Mother en zijn bedenkers, als voorbeeld van het eerder behandelde.
Op deze wijze is getracht te verduidelijken wat de rol is van festivals in het culturele leven en Robodock in het bijzonder. Festivals zijn niet meer weg te denken in de huidige samenleving. Hoewel je je vraagtekens kunt zetten bij de inflatie van het begrip en de hoeveelheid festivals waarmee we worden overlaadden, zijn ze een succesvolle manier om nieuwe ideeën aan een breed publiek kenbaar te maken. Robodock is hier een geslaagd voorbeeld van.